Wzmacnianie odporności w obliczu przemian demograficznych
Europa przechodzi obecnie jedną z najgłębszych przemian demograficznych w swoich dziejach. „Systemy emerytalne, systemy opieki zdrowotnej, instytucje rynku pracy oraz ramy zabezpieczenia społecznego zostały stworzone z myślą o sytuacji demograficznej, której już nie ma”, wyjaśnia FutuRes(odnośnik otworzy się w nowym oknie) koordynator projektu Arnstein Aassve z Uniwersytetu Bocconiego(odnośnik otworzy się w nowym oknie) we Włoszech. „Stosunek liczby osób w wieku produkcyjnym do emerytów gwałtownie się pogarsza, rośnie zapotrzebowanie na opiekę długoterminową, a młodsze pokolenia borykają się z trudnymi warunkami ekonomicznymi”. Ponadto, dyskryminacja ze względu na wiek systematycznie wypycha starszych pracowników z rynku pracy, zanim będą gotowi do odejścia na emeryturę. Oznacza to marnotrawstwo kapitału ludzkiego w momencie, gdy starzejące się społeczeństwa najmniej mogą sobie na to pozwolić.
Od zakładania rodzin po stabilność systemu emerytalnego
Finansowany przez UE projekt FutuRes miał na celu zbadanie zarówno strukturalnych, jak i kulturowych aspektów tego problemu oraz dogłębne przeanalizowanie, jak faktycznie powinno wyglądać państwo opiekuńcze dostosowane do realiów XXI wieku. Kluczowym pojęciem przewijającym się w projekcie była „elastyczna odporność”. Wymaga ona nie tylko rozważenia, czy państwa opiekuńcze dysponują odpowiednimi środkami finansowymi, ale także tego, czy są one tak skonstruowane, by budować potencjał, amortyzować wstrząsy i wyciągać wnioski. „Badanie FutuRes celowo skupiało się na zasadach projektowania instytucjonalnego, a nie na konkretnych zaleceniach dotyczących polityki”, mówi Aassve. Model „elastycznej odporności” zastosowano w różnych dziedzinach dotkniętych zmianami demograficznymi, jak na przykład dzietność i tworzenie rodzin, rynki pracy oraz stabilność systemu emerytalnego. Analizę demograficzną połączono z zaawansowanym modelowaniem makroekonomicznym oraz tworzeniem scenariuszy.
Ochrona zdrowia, edukacja i rynki pracy
Prace te pozwoliły sformułować konkretne i możliwe do wdrożenia wytyczne w kilku obszarach. Na przykład jeśli chodzi o stabilność systemu emerytalnego, modelowanie wykazało, że żadne pojedyncze działanie – czy to zwiększenie migracji, opóźnienie wieku emerytalnego, czy też wzrost dzietności – nie wystarczy samo w sobie do przywrócenia jego równowagi. Równouprawnienie płci pod względem uczestnictwa w rynku pracy okazało się jednak jednym z najskuteczniejszych dostępnych narzędzi politycznych: zniwelowanie różnic w zatrudnieniu między kobietami a mężczyznami znacznie poprawiłoby stabilność finansów publicznych, przyczyniając się jednocześnie do realizacji innych celów społecznych. „Jeśli chodzi o rynki pracy, w projekcie wskazano, że to dyskryminacja ze względu na wiek, a nie tylko starzenie się społeczeństwa, stanowi główną przyczynę nieefektywności rynku pracy”, zauważa Aassve. „Miejsca pracy sprzyjające integracji osób w każdym wieku, systemy kształcenia ustawicznego oraz egzekwowanie przepisów antydyskryminacyjnych stanowią główne elementy skutecznej reakcji w zakresie rynku pracy”. W kwestii kształtowania państwa opiekuńczego zespół FutuRes opowiedział się za przejściem w kierunku państwa wspierającego, a nie wyłącznie zapewniającego świadczenia – takiego, w którym zadaniem instytucji zajmujących się zdrowiem, edukacją i rynkiem pracy jest budowanie potencjału człowieka na każdym etapie jego życia.
Przeprojektowywanie instytucji państwa opiekuńczego
Ogólnie rzecz biorąc, zespół opowiada się za większą integracją między różnymi obszarami polityki w celu zapewnienia odporności. „Trzy filary – ochrona zdrowia, edukacja i rynek pracy – muszą tworzyć spójny, wzajemnie się wzmacniający system”, dodaje Aassve. Skuteczne działania wymagają również mechanizmów instytucjonalnych, które pozwolą utrzymać zaangażowanie polityczne w kolejnych cyklach wyborczych, a sprawiedliwość międzypokoleniowa i wewnątrzpokoleniowa musi stanowić zasadniczy element programu politycznego. „Starzenie się społeczeństwa to nie tylko wyzwanie finansowe”, twierdzi Aassve. „Powoduje ono powstawanie nierówności strukturalnych, które – jeśli nie zostaną rozwiązane – będą niszczyć spójność społeczną i legitymację demokratyczną”. Jednym z głównych osiągnięć projektu jest utworzenie Laboratorium Polityki Ludnościowej w Europie(odnośnik otworzy się w nowym oknie). W przyszłości platforma ta pomoże przekształcić dane demograficzne i wyniki badań społecznych we wnioski przydatne przy kształtowaniu polityki. Wyniki projektu zostały również uwzględnione w strategii Komisji Europejskiej na rzecz sprawiedliwości międzypokoleniowej(odnośnik otworzy się w nowym oknie). „Kolejnym krokiem będzie stworzenie zestawu narzędzi na rzecz odporności dla Europy”, mówi Aassve. „Będzie to praktyczny, oparty na dowodach naukowych system ramowy, z którego rządy krajowe i instytucje europejskie będą mogły korzystać w celu oceny, projektowania i reformowania instytucji państwa opiekuńczego w oparciu o kryterium odporności adaptacyjnej”.