Peace-Com: monitorowanie konfliktów społecznych w Europie
Badacze biorący udział w projekcie Peace-Com finansowanym przez Unię Europejską zidentyfikowali różne wymiary konfliktów społecznych oraz stworzyli środek monitorowania, który umożliwia pokazanie, czy dany konflikt nasila się, czy słabnie. Zespół badawczy wykorzystał 12 studiów przypadków z całej Europy, jednak jego członkowie uważają, że wyniki mogą mieć zastosowanie w każdym konflikcie na świecie. Peace-Com był jednym z pierwszych w projektów dotyczących zjawiska pokoju, konfliktu i praw człowieka, który otrzymał finansowanie w szóstym programie ramowym (6PR). Chociaż projekt niedawno dobiegł końca, badacze wyjaśnili w rozmowie z serwisem CORDIS Wiadomości, że nie spodziewają się odłożenia jego wyników do szuflady. I rzeczywiście, w projekcie przeanalizowano 12 studiów przypadków sytuacji konfliktowych z Europy, ale wyniki mogą mieć zastosowanie w sporach i napięciach społecznych na całym świecie. Zespół badał różnorodne sytuacje, począwszy od łagodnych konfliktów, takich jak ten pomiędzy Walonią a Flandrią w Belgii i konflikt, w którym stroną jest mniejszość słoweńska w Austrii, a skończywszy na bardziej brutalnych starciach w Irlandii Północnej i byłej Jugosławii. 40 badaczy Peace-Com określiło 12 czynników mających wpływ na konflikty społeczne. Czynniki te podzielono na cztery grupy: - wymiar kulturowy, obejmujący religię, tożsamość i język; - wymiar geograficzny i społeczno-ekonomiczny, obejmujący dyskryminację ekonomiczną i uprzywilejowanie ekonomiczne, czynniki demograficzne i terytoria; - wymiar polityczny, obejmujący rozłam centrum-peryferie, dylemat bezpieczeństwa, rolę elit (które czasami, choć nie zawsze świadomie, wywołują lub podtrzymują konflikt dla własnych korzyści) oraz dostęp do obywatelstwa politycznego; - wymiar zewnętrzny, obejmujący dekolonizację i następstwa obydwu wojen światowych, jak również wpływ sąsiednich krajów i diaspor. - Niektóre z wymiarów są bardziej istotne niż inne, jednak poziom przemocy nie zwiększa się wraz ze wzrostem liczby wymiarów w danym konflikcie - podkreśliła uczestniczka projektu Elise Féron z interdyscyplinarnego centrum badań porównawczych w naukach społecznych (CIR) w Paryżu. Wymiarów tych nie należy traktować jako przyczyn konfliktów, dodała dr Féron. Natomiast "należy z nich skorzystać w celu zrozumienia aktualnego kształtu danego konfliktu i w celu stworzenia inicjatyw pojednawczych". Do oceny konfliktów społecznych system monitorowania Peace-Com wykorzystuje pewną liczbę wskaźników wybranych na podstawie krytycznego przeglądu istniejących technik monitorowania, który pozwolił wykryć wszelkie luki i słabe punkty, oraz na podstawie danych zgromadzonych przez różne grupy robocze pracujące w projekcie. W powstałym w ten sposób systemie monitorowania bierze się pod uwagę trzy rodzaje danych. Określa się po pierwsze, jakie były do tej pory przejawy konfliktu, po drugie czynniki wywołujące zmianę w obrębie sytuacji konfliktowej oraz po trzecie wyobrażenia funkcjonujące w społecznościach zaangażowanych w konflikt. System przekazano grupom specjalistów dla każdego z 12 konfliktów europejskich. Celem uzyskania obiektywności niektóre studia przypadków oceniane były przez dwie grupy specjalistów korzystające z systemu, natomiast w innych brali udział przedstawiciele obydwu stron w konflikcie. Grupy specjalistów zostały poproszone o ocenę w skali punktowej każdego ze wskaźników stosownie do swojego postrzegania sytuacji, która ich zdaniem ulega pogorszeniu lub poprawie. Na przykład jeśli w ocenie grupy różnice na tle religijnym mają "duży wpływ potęgujący eskalację", przyznawano temu wskaźnikowi cztery punkty (+4). Jeśli grupa stwierdziła, że różnice na tle religijnym mają "duży wpływ hamujący eskalację", wskaźnikowi odejmowano cztery punkty (-4). Podstawą oceny wskaźników była ich istotność w każdym poszczególnym konflikcie. Test w belgijskim studium przypadku zakończył się wynikiem 26, co sugeruje, że konflikt ten jest w fazie eskalacji. Z kolei test w studium przypadku dotyczącym Irlandii Północnej zakończył się wynikiem -41, co sugeruje, że konflikt ten jest w fazie stopniowego zmniejszania. W przypadku Kosowa ocena sytuacji przez odpowiednią grupę specjalistów jeszcze się nie zakończyła. W jednym z aspektów projektu przyglądano się, jaki wpływ ma na konflikty proces europeizacji, opisywany jako wielopoziomowy proces obejmujący struktury prawne i administracyjne oraz kierunki w polityce krajowej, społecznej i w polityce w obszarze bezpieczeństwa. Zespół odkrył, że europeizacja może wprowadzać zmiany na poziomie podstawowym, przy czym zmiana może być długim procesem w przypadku głęboko zakorzenionej tożsamości. - Musimy być ostrożni, ponieważ europeizacja mogłaby doprowadzić do dalszego "zamknięcia" tożsamości, tak jak miało to miejsce w latach 80. w Irlandii Północnej - powiedziała dr Féron. Bodźcem do współpracy jest na przykład udzielanie pomocy gospodarczej regionom upośledzonym ekonomicznie. Unia Europejska może oferować zachęty podczas sporów terytorialnych związanych z bogactwami materialnymi. Natomiast kiedy spór ma charakter bardziej symboliczny, wpływ UE jest ograniczony. Oddziaływanie UE na wymiary polityczne pozostające w związku z konfliktem może mieć duże znaczenie. UE opracowała bowiem kilka instrumentów służących zapewnieniu ochrony mniejszości, a kraje kandydujące muszą spełnić surowe kryteria przed akcesją. Pomimo tego w dużej mierze pozytywnego spojrzenia na to, jaki sposób europeizacja może wpływać na konflikty, dr Féron podkreśla, że oddziaływanie tego zjawiska nie będzie jednakowe we wszystkich sytuacjach konfliktowych. Wyniki projektu Peace-Com można potraktować jako w pełni rozwinięty instrument polityki. - Nie chcemy, aby zapomniano o nich wraz z zakończeniem projektu. Musimy być użyteczni i musimy mieć znaczenie z punktu widzenia polityki - powiedziała dr Féron, dodając, że ten system monitorowania ma bardzo duże znaczenie polityczne. Obecnie zespół ma nadzieję na jak największe rozpowszechnienie wyników swojej pracy, tak aby system mógł znaleźć zastosowanie zarówno w Europie, jak i poza nią.