Radioteleskop pozwoli badaczom dokładniej przyjrzeć się niebu
Dzięki połączeniu danych gromadzonych w wyniku analizy czterech różnych źródeł sygnałów kosmicznych emitowanych przez jedno zjawisko astrofizyczne – światła (fal elektromagnetycznych), fal grawitacyjnych, neutrin i promieniowania kosmicznego, badacze zajmujący się astronomią wieloaspektową zrewolucjonizowali sposób postrzegania Wszechświata. Choć astronomia wieloaspektowa pozwala im stosunkowo dokładnie analizować zdarzenia astrofizyczne, nie uwzględnia jednego kluczowego elementu - fal radiowych. Radioastronomia, która stanowi jedną z dziedzin astronomii, bada zjawiska kosmiczne w oparciu o wykryte naturalne emisje fal o częstotliwościach radiowych. „Wiele zjawisk we Wszechświecie kluczowych z punktu widzenia jego poznania trwa bardzo krótko, dlatego często nie jesteśmy w stanie ich dostrzec. Gdybyśmy byli w stanie je uchwycić, pomogłoby nam to zrozumieć zachowanie praw fizyki w najbardziej ekstremalnych warunkach”, mówi John Antoniadis, badacz z Instytutu Astrofizyki(odnośnik otworzy się w nowym oknie), będącego częścią Fundacji Badań i Technologii – Hellas(odnośnik otworzy się w nowym oknie) (FORTH) – największego publicznego ośrodka badawczego w Grecji. Właśnie to zagadnienie stanowi główny obszar zainteresowania zespołu projektu ARGOS-CDS(odnośnik otworzy się w nowym oknie) – finansowanej ze środków Unii Europejskiej inicjatywy, której celem jest połączenie obserwacji radiowych z rejestracją fal grawitacyjnych i innymi obserwacjami astronomicznymi.
Monitorowanie rozległych obszarów Wszechświata
Zespół projektu ARGOS-CDS ma na celu sprostanie kluczowemu wyzwaniu współczesnej astronomii - obserwacji radiowej rozległych obszarów nieba z częstotliwością i czułością pozwalającą na uchwycenie zjawisk, które w przeciwnym razie mogą zostać przeoczone. „Naszym celem jest umożliwienie dynamicznej obserwacji radiowej nieba w celu dokonywania zróżnicowanych odkryć, począwszy od zrozumienia natury ciemnej materii i ciemnej energii po pochodzenie szybkich rozbłysków radiowych i właściwości ekstremalnej grawitacji”, wyjaśnia Antoniadis, który koordynował prace w ramach projektu. W tym celu w ramach projektu powstał plan budowy europejskiego ośrodka astronomicznego zdolnego do prowadzenia ciągłego monitorowania szerokiego pola nieba w zakresie fal o długości centymetrowej. „Nasza koncepcja zakłada połączenie wielu stosunkowo niewielkich anten radiowych w potężny instrument, który pozwoli na monitorowanie rozległych obszarów nieba i szybką publikację odkryć”, dodaje Antoniadis.
Droga do stworzenia najnowocześniejszego radioteleskopu
Dzięki określeniu wymagań naukowych oraz przeprowadzeniu analiz inżynieryjnych, a także pracom nad rozwojem technologii i opracowaniem prototypów, zespół projektu wytyczył realną ścieżkę prowadzącą do realizacji takiego instrumentu. Badacze przeprowadzili także analizy wykonalności oparte na budowie, instalacji i testach prototypu w mniejszej skali w ośrodku FORTH. Prototyp stanowił praktyczną platformę do testów i weryfikacji innowacyjnych rozwiązań w zakresie technologii odbioru sygnału i przetwarzania cyfrowego. Umożliwił także szkolenie studentów i naukowców na wczesnym etapie kariery w zakresie procesu budowy i użytkowania najnowocześniejszego radioteleskopu. „Opracowanie szczegółowego projektu i zbudowanie prototypu wymagało od astronomów, inżynierów i zespołów technicznych rozwiązania problemów dotyczących całego łańcucha przetwarzania sygnału, co samo w sobie stanowi istotne osiągnięcie”, zauważa Antoniadis. „W rezultacie dysponujemy teraz zarówno gotowym prototypem instrumentu, jak i zespołem zdolnym do realizacji kolejnych etapów prac”. Kolejne kroki obejmują rozbudowę prototypu w kierunku pełnowymiarowego instrumentu, a także rozwój partnerstw naukowych i pozyskiwanie dodatkowego finansowania.
Rozwój astronomii i zwiększanie konkurencyjności Europy
Zespół projektu ARGOS-CDS przedstawił uzasadnienie naukowe i dostarczył rozwiązania techniczne umożliwiające realizację ekonomicznego radioteleskopu w najbliższej przyszłości. „Opracowaliśmy plan działania, stworzyliśmy podwaliny pod gotowe rozwiązanie i przygotowaliśmy platformę testową niezbędną do zbudowania instrumentu, który pozwoli na dokonywanie odkryć astrofizycznych, które będą miały decydujące znaczenie dla przyszłości”, podsumowuje Antoniadis. Prace w ramach projektu nie tylko przyczyniły się do rozwoju radioastronomii, ale także wzmocniły europejską wiedzę specjalistyczną i konkurencyjność w dziedzinie budowy anten, elektroniki cyfrowej oraz nauki opartej na intensywnym przetwarzaniu danych.