Lasery spożywcze jako niewidoczne kody kreskowe monitorujące żywność
Miniaturowe urządzenia emitujące światło laserowe można umieścić w produktach spożywczych oraz w lekach. Takie znaczniki mogą pełnić funkcję jednorazowych znaczników - kodów kreskowych identyfikujących produkt i umożliwiających wykrywanie podróbek. Mogą być również wykorzystywane jako czujniki wskazujące świeżość produktu, co może pomóc w ograniczeniu marnotrawstwa żywności. „Jesteśmy w stanie wytwarzać niezwykle małe lasery o grubości znacznie mniejszej niż średnica ludzkiego włosa. Jedną z form takich urządzeń mogą być mikroskopijne kulki lub koraliki”, wyjaśnia Matjaž Humar(odnośnik otworzy się w nowym oknie), koordynator projektu EdibleLasers, starszy pracownik naukowy Instytutu Jožefa Stefana(odnośnik otworzy się w nowym oknie) w Lublanie oraz profesor nadzwyczajny na Uniwersytecie w Lublanie. „Po raz pierwszy udało nam się opracować te niezwykle małe lasery wykonane w całości z materiałów jadalnych”, wyjaśnia. Uzyskane przez badaczy kulki lub kropelki zawierają materiał fluorescencyjny, który wzmacnia światło laserowe. Mogą być bezpiecznie umieszczane w produktach spożywczych i lekach. Nie posiadają wartości odżywczej ani smaku, a osadzenie ich w produkcie zabezpiecza je przed próbami manipulacji.
Wbudowane kody kreskowe
Po oświetleniu światłem zewnętrznym wbudowane mikrolasery emitują własne światło charakteryzujące się ściśle określonym kolorem lub długością fali. Ta precyzja pozwala naukowcom na kodowanie informacji, w tym daty ważności czy numeru partii - analogicznie do optycznego kodu kreskowego. „Takie kody można połączyć z produktem. Możliwość ta jest niezwykle użyteczna w przypadku produktów pozbawionych opakowania, na przykład owoców. Można też dodać kod laserowy do produktu przed jego zapakowaniem, co pozwoli na przykład na oznaczenie pochodzenia”, zauważa Humar. Lasery mogą także pełnić funkcję czujnika. „Każda drobna zmiana dotycząca lasera lub jego otoczenia wpływa na jego moc wyjściową, dzięki czemu stanowi naprawdę wrażliwy czujnik”.
Niezawodne odczyty
W ramach wspieranego przez Europejską Radę ds. Badań Naukowych(odnośnik otworzy się w nowym oknie) 18-miesięcznego projektu badaczom udało się wykazać, że jadalne lasery zachowują stabilność przez ponad rok, co pozwala na ich niezawodny odczyt. Wykorzystując mikrolasery w roli czujników, naukowcy byli w stanie skutecznie zmierzyć odczyn pH mleka, który zmienia się, gdy mleko się psuje. Zmierzyli również stężenie cukru oraz rozwój wybranych bakterii. „Możemy również wykryć, że żywność lub leki były przechowywane w zbyt wysokiej temperaturze”, wyjaśnia Humar. Temperatura przechowywania może wpływać na świeżość produktów spożywczych i skuteczność substancji leczniczych.
Materiały do wytwarzania jadalnych laserów
Matjaž Humar był kierownikiem finansowanego ze środków Unii Europejskiej projektu Cell-Lasers, w ramach którego powstały biokompatybilne mikrolasery wszczepiane do komórek i tkanek pozwalające na ich znakowanie i wykrywanie. „Przejście od materiałów biokompatybilnych do materiałów jadalnych wymagało przeprowadzenia kompleksowych badań i uwzględnienia wymogów wszystkich przepisów dotyczących substancji spożywczych, w tym dozwolonych numerów E”, mówi. „Bardzo dokładnie przeanalizowaliśmy listę substancji dopuszczonych do spożycia i sprawdziliśmy wiele z nich”. Tylko kilka z nich sprawdziło się w tym zastosowaniu. Lista najlepszych kandydatów obejmowała chlorofil (zielony barwnik występujący w liściach roślin) oraz witaminę B2 (ryboflawinę). Oba są barwnikami charakteryzującymi się wysokim poziomem fluorescencji, które wzmacniają światło mikrolasera. W ramach projektu badacze opracowali ponadto szereg mikrolaserów z myślą o zróżnicowanych produktach. Gotowe rozwiązania zostały przetestowane na oliwie z oliwek i miodzie - dwóch produktach, które często są podrabiane przez oszustów. W ramach unijnej kontroli(odnośnik otworzy się w nowym oknie) przeprowadzonej w latach 2021 i 2022 roku badacze ustalili, że aż 46 % próbek miodu pochodzącego z importu budziło podejrzenia o fałszowanie. „Oliwa z oliwek jest często mieszana z tańszymi olejami”, zauważa Humar. „Znacznik umieszczony wewnątrz opakowania pozwala potwierdzić autentyczność produktów”.
Przenośny czytnik laserowy
W ramach projektu zespół opracował także prototyp urządzenia wykrywającego opartego na dostępnych na rynku podzespołach, który pozwala na pomiar wąskich zakresów częstotliwości mikrolaserów w laboratorium. Takie rozwiązanie wymaga zastosowania małego spektrometru i lasera, na przykład wskaźnika laserowego, co pozwala na odczyt sygnałów emitowanych przez mikrolasery. Kolejny etap prac obejmie weryfikację działania mikrolaserów i czytnika na produktach spożywczych poza laboratorium w dłuższym okresie. Celem na przyszłość jest opracowanie tańszego urządzenia ręcznego - czułe spektrometry dostępne na rynku bywają bowiem kosztowne.