Europejskie wysilki w dazeniu do zapewnienie jakosci diagnostyki chorob zakaznych
Sieć laboratoriów European Network for Diagnostics of Imported Viral Diseases (ENIVD) zaprezentowała wyniki oraz wnioski wynikające z własnych działań zewnętrznych przeprowadzanych w ciągu ostatnich pięciu lat, których celem było zapewnienie jakości. Zadaniem tych działań jest określenie szybkich oraz dokładnych testów diagnostycznych umożliwiających wczesne przygotowanie oraz działanie w przypadku wykrycia epidemii wirusowych. Zagrożenie powodowane przez nowe oraz ponownie występujące choroby zakaźne jest poważnym problemem na szczeblu krajowym i międzynarodowym. Zmiany w stylu życia, migracja, a przede wszystkim podróże (1,6 mld podróżnych rocznie korzysta z samolotów) to główne powody tego bezprecedensowego wzrostu liczby zarażeń. Przykłady takie, jak epidemie gorączki krwotocznej Ebola w Afryce Zachodniej i Środkowej w ostatnich latach, wirus gorączki zachodniego Nilu w Stanach Zjednoczonych w 1999 roku oraz ciężki, ostry zespół niewydolności oddechowej (SARS) w Chinach w 2002 roku, ciągle przypominają, że te poważne choroby mogą zostać przywiezione do Europy przez podróżnych przybywających z regionów ich częstego występowania i mogą się szybko rozprzestrzenić. Napływ podejrzewanych lub potwierdzonych przypadków wirusowej posocznicy krwotocznej (VHF) oraz SARS wykrytych w różnych krajach europejskich na przełomie ostatnich kilku lat stanowi potwierdzenie tych obaw. Klinicyści oraz laboratoria mikrobiologii klinicznej odgrywają ważną rolę w procesie wczesnego wykrywania choroby, określania przypuszczalnych czynników oraz powiadamiania odpowiednich władz. Udoskonalenie diagnostyki tych przynoszonych lub tworzących się zarażeń wirusowych to najważniejszy krok w procesie wykrywania oraz walki z patogenami. Aby zapewnić skuteczność, laboratoria muszą być odpowiednio przygotowane do bezpiecznego działania w przypadku wykrycia czynników wirusowych oraz potrzebują, między innymi, odpowiednich szybkich i dokładnych testów diagnostycznych w celu zrównoważenia ryzyka powstającego w wyniku postawienia błędnej diagnozy, które jest zawsze obecne w przypadku trudności rozpoznawania nieznanych symptomów. Co więcej, możliwość ta zwiększa ryzyko przenoszenia choroby. Od momentu wystąpienia zagrożenia wąglikiem w Stanach Zjednoczonych w roku 2001 oraz ostatnich ataków terrorystycznych, władze zaczęły zdawać sobie sprawę z potrzeby opracowania sposobów postępowania z obywatelami narażonymi na działanie czynników wykorzystywanych w bioterroryzmie lub zakażonymi tymi czynnikami. Przygotowanie to obejmuje szybkie wykrywanie oraz nadzorowanie przypuszczalnych czynników oraz natychmiastowe działanie i komunikację. Szybkie rozpoznanie ataku bioterrorystycznego zależy także od wyszkolonego personelu medycznego i laboratoryjnego oraz określonych i czułych technik laboratoryjnych umożliwiających określenie potencjalnych czynników wykorzystywanych w bioterroryzmie. Jako że rodzaje patogenów, które mogą zostać wykorzystane przez terrorystów są dość przewidywalne, najważniejszą sprawą jest koordynacja działań mających na celu przygotowanie się do ataku bioterrorystycznego z nadzorem nad chorobą i reakcją na epidemię. Potrzebna jest także bliższa współpraca pomiędzy organizacjami międzynarodowymi, jak np. Światową Organizacją Zdrowia lub Unią Europejską, a poszczególnymi krajami. Z powodu tych nowych problemów oraz powstawania dużej ilości patogenów wirusowych w latach dziewięćdziesiątych, konieczne okazało się stworzenie sieci współpracy w tej dziedzinie na szczeblu europejskim. W 1998 roku stworzona została sieć laboratoriów zajmujących się diagnostyką przenoszonych chorób wirusowych pod nazwą European Network for Diagnostics of Imported Viral Diseases (ENIVD). ENIVD spełnia wiele ważnych zadań wymaganych w celu zapewnienia nadzoru oraz kontroli przenoszonych z innych obszarów, rzadkich lub nowych chorób wirusowych, takich jak wymiana specjalistycznej wiedzy oraz organizacja zewnętrznych programów zapewnienia jakości, które są konieczne w celu udoskonalenia diagnostyki. Kraje nie posiadające własnych zasobów w dziedzinie diagnostyki mogą liczyć na współpracę z fachowymi laboratoriami w celu uzyskania szybkiej i trafnej diagnozy na temat tego rodzaju zakażeń. Sieć ENIVID właśnie przedstawiła wyniki i wnioski wynikające z działań mających na celu zapewnienie jakości skupiających się na diagnostyce zakażeń hantawirusami, wirusami dengi, filowirusami, wirusami gorączki Lassa, wirusami rodzaju orthopoxvirus oraz koronawirusami SARS (SARS-CoV). Działania te, przeprowadzone w latach 1999-2004, obejmowały 93 laboratoria z 41 krajów, łącznie z laboratoriami spoza Europy. Regularne zapewnianie jakości dla analiz diagnostycznych umożliwia laboratoriom działającym w tej sieci udoskonalanie swych analiz diagnostycznych, czego wynikiem jest udoskonalenie danych do nadzoru nad najczęściej występującymi ważnymi patogenami takimi jak denga, lub patogenami endemicznymi, np. Hanta. Bez tej bliskiej współpracy w ramach sieci laboratoriów, obecne przypadki przeniesionych wirusów VHF (wirusy gorączki Lassa w Holandii oraz wirusy żółtej gorączki w Belgii) nie zostałyby tak szybko zdiagnozowane. Zmniejszyło to znacznie obawy społeczne dotyczące wspomnianych zagrożeń, które zwykle rosną w wyniku spekulacji na temat niezidentyfikowanych czynników zakaźnych. Wyniki badań nad zachowaniem jakości sugerują potrzebę udoskonalenia wielu analiz w celu zwiększenia zdolności diagnostycznych poszczególnych laboratoriów. Testy porównawcze dobrze opisanych próbek dały wszystkim laboratoriom uczestniczącym w programie możliwość zbadania ich słabych punktów oraz udoskonalenia metodologii. Stworzono także różne panele biegłych dla zapewniania jakości diagnostyki wirusowej w odniesieniu do najbardziej rozpowszechnionych patogenów wirusowych, takich jak HIV, herpeswirus opryszczki pospolitej, cytomegalowirus oraz enterowirusy. Ich usługi są oferowane na terenie całej Europy przez organizacje komercyjne takie, jak brytyjskie NEQAS i INSTAND e.V. lub inicjowane przez stowarzyszenia naukowe, takie jak Skoordynowane Działanie na Rzecz Kontroli Jakości Unii Europejskiej (European Union Quality Control Concerted Action). Jednakże, kilka rzadko występujących, lecz wciąż niebezpiecznych czynników wirusowych nie jest w wystarczającym stopniu objętych tymi działaniami mającymi na celu zwiększenie niezawodności oraz jakości wyników diagnostycznych, co może być spowodowane tym, że istnieje małe prawdopodobieństwo przełożenia wyników tych badań na stworzenie komercyjnych produktów. Aby zapobiec tej sytuacji, organizacja ENIVD rozpoczęła tworzenie materiałów referencyjnych dotyczących rzadkich wirusów ważnych z punktu widzenia zdrowia publicznego. Próbki tych materiałów są dostępne poprzez ENIVD, aby umożliwić rozwój oraz weryfikację testów diagnostycznych, a wyniki uzyskane przez organizacje biorące udział w badaniach mających na celu zapewnienie jakości będą wartościowym materiałem dla innych organizacji chcących stworzyć lub udoskonalić swe własne testy. Dodatkowo, laboratoria potrzebujące pomocy przy doskonaleniu analiz diagnostycznych mogą otrzymać dodatkowe materiały diagnostyczne lub uzyskać informacje na temat kompetentnego specjalistycznego laboratorium należącego do sieci.