Projekty ilustrują rolę nauki w polityce morskiej
14 czerwca w brukselskiej siedzibie Komisji Europejskiej odbył się briefing techniczny, podczas którego, przy okazji prezentacji kilku projektów badań morskich finansowanych ze środków unijnych, zilustrowano znaczenie roli, jaką odgrywają badania w europejskiej polityce morskiej. Morza i przemysł morski rzadko wymieniane są przez nas na pierwszym miejscu, kiedy wskazujemy sektory przyczyniające się do rozwoju gospodarki. Tymczasem według danych liczbowych udostępnionych przez Komisję Europejską 40 procent unijnego PKB generowane jest w regionach nadmorskich, a niemal 90 procent zagranicznej wymiany handlowej odbywa się drogą morską. Jednocześnie turystyka nadmorska wytwarza 5 procent PKB i rośnie w tempie 3 punktów procentowych rocznie. Trzeba jednak pamiętać, że zasoby naturalne są ograniczone. Szacuje się, że połów 70 procent gatunków ryb jest zbyt intensywny, a zanieczyszczenie wód przybrzeżnych zagraża morskiej bioróżnorodności i ludzkiemu zdrowiu oraz zmniejsza możliwości generowania zysku przez branże przemysłu rekreacyjnego. W 2006 r. Komisja opublikowała Zieloną Księgę na temat przyszłej polityki morskiej w Europie. W dokumencie tym zaapelowano o bardziej wszechstronne potraktowanie cennych zasobów morskich oraz szczególnie podkreślano znaczenie budowania strategii polityki morskiej w oparciu o solidne badania i wkład naukowy. Oczekuje się, że uczestnicy zaplanowanego na 22 czerwca w szkockim Aberdeen dużego zgromadzenia europejskich środowisk skupionych wokół nauk morskich podejmą decyzje w sprawie wkładu do Zielonej Księgi. Na poziomie unijnej polityki badawczej znaczenie badań morza i przemysłu morskiego uświadomiono sobie już w 1989 roku, kiedy to w czwartym programie ramowym (4. PR) udostępniono około 215 milionów euro na działalność badawczą związaną z morzem. Od tamtej pory dofinansowanie tego obszaru badań znacznie wzrosło - w szóstym programie ramowym około 250 projektów otrzymało środki na łączną kwotę 612 milionów euro. Projekty te zajmują się wieloma kwestiami, takimi jak zanieczyszczenie środowiska morskiego i jego negatywny wpływ na bioróżnorodność i ekosystemy oraz zdrowie ludzkie czy zapewnienie trwałości zasobów morskich oraz towarów i usług oferowanych przez branże przemysłu morskiego. - Dzięki temu wsparciu badania morza i przemysłu morskiego, jak również biocenozy morskie wyglądają dziś zupełnie inaczej niż 20 lat temu - powiedział dr Zoran Stancic, zastępca dyrektora generalnego w Dyrekcji Generalnej ds. Badań Naukowych Komisji, prezentujący w czasie briefingu dane liczbowe. Jeden z projektów, które miały znaczący wkład w politykę morską, to zainicjowany w 2005 r. projekt HERMES (Badania miejsc aktywnego rozwoju ekosystemów na krańcach mórz europejskich), badający bioróżnorodność, strukturę, funkcje i dynamikę ekosystemów wzdłuż przybrzeżnych granic kontynentu europejskiego biegnących w głębi morza. Jest to część mórz stosunkowo słabo znana naukowcom i decydentom politycznym. Biorąc jednak pod uwagę fakt, że obszar ten jest równy jednej trzeciej światowej masy lądów i znajduje się w obrębie wyłącznej strefy ekonomicznej (WSE) Europy, wykorzystanie jego biologicznych, energetycznych i mineralnych zasobów powinno być przedmiotem poważnego zainteresowania ze strony unijnych decydentów. Trudno jest jednak ustanawiać prawa dotyczące obszarów, o których tak mało wiemy - powiedział dr Anthony Grehan z National University of Ireland w Galway, uczelni będącej jednym z partnerów projektu HERMES. - Na przykład wszyscy wiedzą o zachodzących zmianach klimatu, jednak nie wiadomo, jak zmiany te wpływają na głębiny morskie - zauważył dr Grehan. Nieznane są również skutki połowów morskich oraz wydobycia gazu i ropy naftowej - działań, które zaczyna się podejmować w głębszych wodach morskich. W takiej właśnie sytuacji pomocny może okazać się projekt HERMES. Skupiając naukowców reprezentujących różne dyscypliny - geologię, sedymentologię, oceanografię fizyczną, mikrobiologię i biochemię - zapewnia on podstawy naukowe dla zrównoważonego zarządzania zasobami morskimi Europy. Wykorzystując dane naukowe opracowuje się wiele narzędzi i sposobów ułatwiających proces decyzyjny prowadzony przez menedżerów ds. zasobów i decydentów politycznych. Przykładem są zbiory wskaźników i kryteriów społeczno-ekonomicznych służących do przedstawienia społeczeństwu pieniężnych i niepieniężnych wartości miejsc aktywnego rozwoju ekosystemów identyfikowanych przez naukowców. Innym przykładem jest sieć VISIONS skupiająca partnerów z kręgów przemysłowych i badawczych sektora morskiego i ukierunkowana na rozwój wizjonerskich koncepcji statków morskich i konstrukcji unoszących się na wodzie. Sieć koncentruje swoje działania na pięciu rynkach: turystyki morskiej i rekreacji, żeglugi bliskiego zasięgu, żeglugi śródlądowej, żeglugi dalekiego zasięgu oraz infrastruktur pływających. Sieć VISIONS, jako zespół doradców w kwestiach nowych pomysłów, które mają szansę osiągnąć wartość rynkową w średniej i długiej perspektywie, została zaprojektowana specjalnie w celu połączenia specjalistycznej wiedzy naukowej z wymaganiami rynku oraz w celu pobudzania do oryginalności w myśleniu o przyszłych potrzebach i zastosowaniach w dziedzinie morza i przemysłu morskiego. W 2006 r. zaproszono studentów z całej Europy do wzięcia udziału w konkursie na najbardziej innowacyjne koncepcje związane z morzem i przemysłem morskim. Podejmując działania w ślad za pomysłami zwycięzców, sieć VISIONS z powodzeniem zapewnia bodźce dla nowych pomysłów, którymi interesuje się przemysł. Najwyższe nagrody (trzech zwycięzców) przyznano za (1) ruchomą i pływającą elektrownię wiatrową, którą można przemieszczać w miejsca, gdzie występują stałe wiatry w celu produkcji i magazynowania energii (elektrownia mogłaby spełniać podwójną funkcję, jako stacja paliwowa dla statków); (2) ogromnych rozmiarów pływający węzeł kontenerowy, który rozwiązałby problem przeciążenia w miejscach magazynowania ładunków poprzez cumowanie węzła na morzu i (3) podwodny jacht, który może być zanurzony i wykorzystywany do celów turystyki podwodnej. - Po wygenerowaniu przez studentów wielu inspirujących pomysłów, oczywiście bardzo ważne jest przekazanie ich dalej do przedstawicieli branż przemysłowych w celu pobudzenia ich do zastanawiania się, jakie technologie należy rozwinąć i jakie projekty uruchomić, aby umożliwić realizację przedstawionych propozycji - wyjaśnił Duncan Forbes z firmy Rolls-Royce Marine, będącej jednym z partnerów projektu. Dlatego też sieć organizuje coroczne wydarzenia, podczas których prezentuje się opracowane koncepcje branżom przemysłowym. Podczas ostatniego tego rodzaju wydarzenia wielu ze studentów, którzy wcześniej brali udział w tworzeniu nowych koncepcji, otrzymało od przedstawicieli przemysłu propozycje pracy, co świadczy o wykonalności ich pomysłów - twierdzi Duncan Forbes. Ostatnim projektem prezentowanym podczas briefingu technicznego był opracowany przez Wspólne Centrum Badawcze Komisji Europejskiej System Wykrywania Statków (VDS), który wykorzystuje zdjęcia satelitarne do monitorowania aktywności kutrów rybackich, niezależnie od tego, czy podawały one swoją pozycję. Działanie VDS z powodzeniem zademonstrowano na północno-wschodnim Atlantyku, na Bałtyku, na Morzu Barentsa i Morzu Północnym, na Wodach Zachodnich oraz na Morzu Śródziemnym. Jest to potężne, nowe narzędzie, które umożliwiając kontrolę przestrzegania przepisów dotyczących rybołówstwa przyczynia się tym samym do zmniejszania skali zjawiska nielegalnych połowów. - A jednak pomimo tych sukcesów, badania morskie rozwijają się we względnej izolacji, tworząc całość samą w sobie, dlatego w przyszłości bardziej wszechstronne podejście powinno obejmować spójny i ujednolicony program badawczy w celu uniknięcia powielania i zapewnienia maksymalnego zwrotu z każdego euro wydanego przez podatnika - powiedział dr Stancic.