European Commission logo
polski polski
CORDIS - Wyniki badań wspieranych przez UE
CORDIS

The Medieval and Early Modern Nautical Chart: Birth, Evolution and Use

Article Category

Article available in the following languages:

Odkrywanie pochodzenia, ewolucji i wykorzystania kartografii morskiej

Projekt MEDEA-CHART pomógł poznać średniowieczne pochodzenie map morskich, wyjaśniając ich kluczową rolę w ekspansji morskiej, jako instrumentów nawigacyjnych i sposobu przedstawienia nowo odkrytych lądów.

Społeczeństwo icon Społeczeństwo

Średniowieczne i wczesnonowożytne mapy morskie pełniły trzy główne powiązane ze sobą funkcje: stanowiły repozytoria informacji, zwłaszcza nawigacyjnych; narzędzia do planowania podróży oraz do określania pozycji statków na morzu. W związku z tym były niezbędne w europejskich podróżach oceanicznych i stanowiły kluczowy zasób podczas ekspansji morskiej. Chociaż badania nad mapami są prowadzone od co najmniej 200 lat, pytania krytyczne związane z ich genezą, metodami ich sporządzania i wykorzystania na morzu okazały się w dużej mierze trudne do rozwiązania. „Wynika to ze złożoności tematu, który wymaga dogłębnej znajomości ówczesnych metod nawigacyjnych i kartograficznych, co zwykle nie jest w zasięgu tradycyjnych historyków kartografii" – wyjaśnia Joaquim Alves Gaspar, koordynator projektu MEDEA-CHART, który został sfinansowany przez Europejską Radę ds. Badań Naukowych. Dlatego w ramach projektu MEDEA-CHART przyjęto multidyscyplinarne podejście badawcze, angażując naukowców z różnych środowisk, w tym historii nauki, historii sztuki, nawigacji morskiej i kartografii matematycznej. Wyniki projektu rzucają światło nie tylko na to, kiedy i w jaki sposób powstały pierwsze mapy, ale także na ich wpływ na geopolitykę.

Wytyczanie kursu przez morze złożoności

Zespół przeanalizował mapy morskie od XIII do XVII wieku przechowywane w różnych archiwach na całym świecie. W celu datowania rękopisów, ujawnienia treści graficznych i wykrycia śladów sporządzania i użytkowania, na miejscu zastosowano szereg technik, w tym datowanie radiowęglowe, analizę hiperspektralną i mikroskopię. W ramach projektu opracowano bazę danych do przechowywania informacji i reprodukcji w wysokiej rozdzielczości, które zostały zbadane metodami kartometrycznymi w celu scharakteryzowania ich geometrii i lepszego zrozumienia, w jaki sposób zostały sporządzone. Analiza ta została uzupełniona symulacjami komputerowymi, które miały na celu odtworzenie tych samych cech geometrycznych poprzez numeryczną symulację metod sporządzania opisanych w źródłach tekstowych.

Kluczowe odkrycia

Podejście wykorzystane w projekcie MEDEA-CHART pomogło wyjaśnić pewne fundamentalne kwestie historyczne, w szczególności te związane z genezą, celem i metodami sporządzania najwcześniejszych map. „Dzięki naszemu wkładowi średniowieczne pochodzenie map portolańskich jest obecnie w dużej mierze akceptowane i ustalono znaczący związek między mapami a nawigacją” – zauważa Gaspar. Projekt zwrócił również uwagę na gorącą debatę między kosmografami, pilotami i twórcami map, która miała miejsce po podróży dookoła świata Magellana i Elcano (1519-1522) i dotyczyła zniekształceń map spowodowanych deklinacją magnetyczną, zjawiskiem fizycznym, które wpływało na dokładność kompasów morskich. Dyskusję wywołało uświadomienie sobie, że upragnione Wyspy Korzenne – umieszczone na półkuli hiszpańskiej według współczesnych map portugalskich – w rzeczywistości znajdowały się na półkuli portugalskiej, zgodnie z warunkami Traktatu z Tordesillas. „Tak więc zniekształcenia długości geograficznej spowodowane deklinacją magnetyczną zmieniły się z technicznego szczegółu, nieistotnego dla nawigacji morskiej, w kluczową kwestię polityczną między konkurującymi państwami imperialnymi” – dodaje Gaspar.

Trwałe dziedzictwo

Chociaż COVID-19 ograniczył niektóre międzynarodowe badania map rękopiśmiennych na miejscu, ożywił rozwój bazy danych projektu, zawierającej obecnie informacje i obrazy tysięcy map i atlasów. Wyposażony w potężne narzędzia wyszukiwania i wizualizacji, jest teraz swobodnie dostępny dla badaczy. W maju 2023 r. w Instytucie Hydrograficznym w Lizbonie otwarto wystawę końcową projektu „What is a Nautical Chart, really?” (Czym naprawdę jest mapa morska?). Wystawa później odbędzie tournée po różnych miastach Portugalii, aby dotrzeć do szerszej publiczności. Jednym z końcowych rezultatów projektu była publikacja książki „The Cartography of Magellan”. „Napisana dla niespecjalistycznego czytelnika książka rozwiązuje kilka historycznych zagadnień, argumentując na przykład, że ważna, ale enigmatyczna portugalska mapa przechowywana w Stambule została wykorzystana jako dowód w spornych negocjacjach między koronami hiszpańską i portugalską w 1524 r.” – mówi Gaspar.

Słowa kluczowe

MEDEA-CHART, średniowiecze, nawigacja, mapa morska, kartografia, datowanie radiowęglowe, mapa portolańska, manuskrypt, Portugalia

Znajdź inne artykuły w tej samej dziedzinie zastosowania