Tłumacze jako agenci zmiany w Japonii
W epoce Meiji Japonia zaczęła otwierać się na inne kraje po okresie politycznej izolacji, który trwał w latach 1633–1853 roku. „Kiedy amerykański dowódca marynarki wojennej, Matthew Perry przybył z kanonierkami, Japonia zdała sobie sprawę, że świat zewnętrzny rozwijał się technologicznie znacznie szybciej od niej” — wyjaśnia koordynator projektu IMPACTRANS, James Hadley z Trinity College w Dublinie(odnośnik otworzy się w nowym oknie). „W wyniku tego Japonia postawiła sobie za cel jak najszybsze zostanie globalną potęgą, naśladując w tym ekspansjonistyczne mocarstwa europejskie i północnoamerykańskie. Część tego procesu obejmowała tłumaczenie ogromnych ilości materiałów, nie tylko literatury, ale także dokumentacji technicznej, która pomogłaby krajowi rozwinąć się na miarę XX wieku”.
Analiza roli słynnych tłumaczy
Projekt IMPACTRANS, realizowany przy wsparciu programu działania „Maria Skłodowska-Curie”(odnośnik otworzy się w nowym oknie), koncentrował się na roli wspomnianych tłumaczy, z których niektórzy zdobyli znaczne uznanie. Jednak znajomość języków w większej części koncentrowała się na angielskim, francuskim i, do pewnego stopnia, niemieckim. Teksty z innych języków musiały więc być tłumaczone pośrednio. Ponadto, ze względu na wszystkie nowe idee, które napływały do Japonii w tym czasie, nawet język japoński przekształcał się, aby dostosować się do nich, częściowo poprzez tłumaczenia. Hadley chciał lepiej zrozumieć, czy w tym kontekście gwałtownych wstrząsów politycznych i zmian tłumaczenia znanych tłumaczy różniły się od tych wykonywanych przez mniej znanych oraz czy tłumaczenia pośrednie działały inaczej niż te bezpośrednie. „Postawiliśmy hipotezę, że sławni tłumacze mieli największą swobodę w robieniu nowatorskich rzeczy z wyrażeniami i że tłumaczenia pośrednie będą bardziej eksperymentalne niż bezpośrednie” — mówi Hadley. „Ale tak szczerze nie wiedzieliśmy, jak było naprawdę”.
Tłumaczenie jako złożony i zniuansowany wpływ
W poszukiwaniu odpowiedzi na te pytania Hadley i jego zespół stworzyli zdigitalizowaną bazę danych przetłumaczonych tekstów, wraz z oryginalnymi tekstami japońskimi z tego samego okresu w celach porównawczych. Przeanalizowano słownictwo i składnię używane w różnych rodzajach tekstów. „Znacznie łatwiej było znaleźć teksty, które były bezpośrednimi tłumaczeniami dokonanymi przez znanych tłumaczy niż pośrednimi tłumaczeniami dokonanymi przez nieznanych” — dodaje Hadley. „Dlatego w niektórych przypadkach nie mieliśmy zbyt wiele materiałów do porównania”. Projekt sugeruje również, że „sławę tłumacza” można opisać ruchomą skalą. Osoby na szczycie zachowywały się inaczej niż te, które wciąż można uznać za sławne, a które były niżej na skali. „Obraz był znacznie bardziej złożony, niż zakładała nasza początkowa hipoteza” — zauważa Hadley. „Pokazaliśmy, że potrzebne jest więcej prac merytorycznych, aby znaleźć właściwą odpowiedź na postawione przez nas pytania”.
Wpływ na język japoński
Niemniej jednak zespół projektu IMPACTRANS był w stanie wyciągnąć kilka wniosków, takich jak to, że tłumaczenie w tamtym czasie było bardzo męskim i nieco elitarnym zajęciem. Tłumacze z kapitałem kulturowym przyznawano większą swobodę estetyczną niż tłumaczom z mniejszym kapitałem. Wykazano również, że tłumaczenie miało namacalny wpływ na język japoński, choć ponownie efekty był złożone i zniuansowane. Mówiąc ogólnie, Hadley ma nadzieję, że ten projekt pomógł podkreślić często pomijane znaczenie tłumaczenia jako czynnika zmian społecznych oraz konieczność dalszych badań. „Aspekty takie jak to, kim jest tłumacz lub skąd pochodzi tekst źródłowy, a także to, czy został przetłumaczony bezpośrednio, czy nie, są ważnymi czynnikami” — zauważa. „Potrzeba znacznie więcej pracy, aby w pełni odpowiedzieć na nasze własne pytania badawcze”.