Realia etyki w erze sztucznej inteligencji
Sztuczna inteligencja jest już nieodłącznym elementem naszego codziennego życia, który wpływa na nasze myślenie i zachowanie. Jednocześnie jej popularyzacja rodzi wiele trudnych pytań. Czy lekarze powinni ufać diagnozom generowanym przez modele sztucznej inteligencji? Czy podejmowanie decyzji dotyczących zatrudniania i zwalniania pracowników powinno być czymś, co powierzymy algorytmom? Czy mediacja oparta na sztucznej inteligencji może rozwiązywać spory rodzinne? Zespół finansowanego ze środków Unii Europejskiej projektu AIOLIA(odnośnik otworzy się w nowym oknie) rozpoczął prace w 2025 roku w celu poszukiwania odpowiedzi na te pytania i opracowania wytycznych dotyczących etycznego stosowania sztucznej inteligencji, przygotowania materiałów szkoleniowych oraz przeprowadzenia szkoleń na szeroką skalę w zakresie etycznej sztucznej inteligencji. Badacze postanowili wyjść poza granice zagadnienia etycznego charakteru systemów opartych na sztucznej inteligencji, aby zamiast tego badać jak wpływają one na nasz osąd i zachowanie oraz jakie zabezpieczenia należy wprowadzić w odpowiedzi na to zjawisko. „Punktem wyjścia dla projektu AIOLIA jest proste pytanie - jaką rolę odgrywa technologia w życiu ludzi?” wyjaśnia Petra Saskia Bayerl, główna badaczka projektu, której wypowiedź została przytoczona w opublikowanej niedawno informacji prasowej(odnośnik otworzy się w nowym oknie). Bayerl, która wykłada w Ośrodku Doskonałości Badań nad Terroryzmem, Odpornością, Wywiadem i Przestępczością Zorganizowaną - instytucji badawczej działającej przy Uniwersytecie Sheffield Hallam w Zjednoczonym Królestwie i będącej instytucją partnerską projektu AIOLIA, uważa, że to właśnie zdolność sztucznej inteligencji do kształtowania naszego zachowania i procesów poznawczych sprawia, że zasadniczo różni się ona od innych technologii. „Sztuczna inteligencja jest inna, ponieważ w coraz większym stopniu przejmuje zadania, które tradycyjnie były związane z ludzkim myśleniem. Może zwiększyć efektywność procesów poznawczych, zautomatyzować niektóre decyzje oraz rozpoznawać wzorce - wszystkie te obszary do niedawna uważaliśmy za wyłączną domenę człowieka”, wyjaśnia.
Etyka sztucznej inteligencji w Europie i poza jej granicami
To właśnie te obawy skłoniły zespół projektu AIOLIA do opublikowania konkretnych wytycznych dotyczących etyki sztucznej inteligencji(odnośnik otworzy się w nowym oknie) obejmującej sześć scenariuszy użycia w Europie, opracowanych we współpracy z czołowymi partnerami akademickimi, decydentami oraz przedstawicielami przemysłu z różnych sektorów. Cztery z tych scenariuszy skupiały się na zmianach w zawodach specjalistycznych i zachowaniach ludzi w wyniku wykorzystywania sztucznej inteligencji przez lekarzy w celu diagnozowania i leczenia pacjentów, inżynierów odpowiedzialnych za bezpieczeństwo w celu przyspieszania procesu zatwierdzania nowych wersji oprogramowania, rekruterów podczas zatrudniania pracowników oraz przedstawicieli organów ścigania w celu wykrywania mowy nienawiści. Dwa ostatnie scenariusze dotyczące systemów sztucznej inteligencji wykorzystywanych w roli wirtualnych asystentów jednostek i rodzin, a także w terapii opartej na technologii deepfake w kontekście radzenia sobie z traumą i żałobą, dotyczyły zmian w ludzkim poznaniu i zachowaniach. Zakres prac uzupełniły analizy czterech międzynarodowych scenariuszy(odnośnik otworzy się w nowym oknie), w ramach których zespół badał wdrażanie zasad etycznych w różnych kontekstach. Analizowane przykłady obejmowały systemy sztucznej inteligencji pełniące funkcję osobistych asystentów wspierających jednostki w przeżywaniu żałoby (Kanada), systemy sztucznej inteligencji wspierające opiekę nad osobami w podeszłym wieku (Chiny), systemy sztucznej inteligencji wykorzystywane w miejscach pracy w celu analizy zachowań (Japonia) oraz systemy pełniące rolę osobistych towarzyszy pomagających osobom starszym (Korea Południowa). Na podstawie ustaleń zespół stwierdził, że wyzwania etyczne są w dużej mierze uzależnione od kontekstu. W analizach scenariuszy zastosowań związanych z obszarami zawodowymi badacze podkreślali wymogi dotyczące odpowiedzialności, przejrzystości i braku uprzedzeń. Z kolei w kontekstach prywatnych zwracano szczególną uwagę na bezpieczeństwo jednostek, dobrostan, autonomię użytkowników oraz ich podmiotowość. W ramach projektu AIOLIA powstało narzędzie do oceny gotowości etycznej i wpływu algorytmów(odnośnik otworzy się w nowym oknie). Ma pomóc ekspertom zajmującym się etyką i zagadnieniami technicznymi w prowadzeniu debat, które mogą stanowić przyczynek do usprawniania systemów opartych na sztucznej inteligencji. „Celem projektu AIOLIA jest nadanie etyce praktycznego wymiaru”, twierdzi Bayerl. Zabezpieczenia zaproponowane przez zespół projektu AIOLIA (OPERATIONALIZING AI ETHICS FOR LEARNING AND PRACTICE: A GLOBAL APPROACH) obejmujące nadzór sprawowany przez ludzi, mechanizmy odwoławcze, szkolenia pracowników i regularne przeglądy zasad, mają jeden główny cel - sprawić, by sztuczna inteligencja stosowana na co dzień była wykorzystywana zgodnie z zasadami etyki. Więcej informacji: strona projektu AIOLIA(odnośnik otworzy się w nowym oknie)
