Komisja i afrykanskie instytucje naukowe analizuja wyzwania i mozliwosci scislejszej wspolpracy naukowej
W dniu 6 lutego Komisja Europejska spotkała się z przedstawicielami afrykańskich akademii nauk, ministerstw i ambasad w celu omówienia praktycznych aspektów ustanowienia ściślejszej współpracy w zakresie nauki i technologii. Podczas debaty poruszono kwestie uczestnictwa w programach UE, rozwoju zdolności w Afryce i etycznych aspektów badań w krajach rozwijających się, jak również zagadnienie szans stwarzanych przez siódmy program ramowy (7. PR) i zaproszenie związane z 6. PR z 15 lutego, zachęcające organizacje do włączenia się w realizację bieżących projektów. Zwracając się do uczestników spotkania, dyrektor ds. międzynarodowej współpracy gospodarczej w DG ds. Badań Naukowych Komisji Europejskiej Andras Siegler zauważył, że dla niego była to pierwsza okazja do poznania przedstawicieli afrykańskich akademii nauk. Jak powiedział, poszerzone partnerstwo UE z Afryką trwa już 25 lat, a formalnie zostało zapoczątkowane porozumieniem z Lome, które nadało specjalny status państwom Afryki, Karaibów i Pacyfiku (AKP). W swym komunikacie z 2005 r. na temat nowej "Strategii UE na rzecz Afryki" Komisja ponownie podkreśliła znaczenie propagowania dążenia do Milenijnych Celów Rozwoju dla Afryki. Rola nauki i technologii w realizacji Milenijnych Celów Rozwoju była coraz intensywniej podkreślana po konferencji poświęconej zrównoważonemu rozwojowi, zorganizowanej z udziałem krajów AKP w Cape Town w RPA w lipcu 2002 r. W ubiegłym roku na kwestię tę zwrócono jeszcze większą uwagę zarówno w raporcie brytyjskiej Komisji ds. Afryki, jak i podczas lipcowego szczytu G8 w Gleneagles. Po zaaprobowaniu przez Unię Afrykańską (UA) dokumentu "Strategia UE na rzecz Afryki" w październiku 2005 r., komisarz UA ds. nauki i technologii dr Nagia Mohammed Assayed spotkał się z komisarzem UE ds. nauki i badań Janezem Potocnikiem. Wiele instytucji naukowych reprezentowanych na spotkaniu jest obecnie członkami Sieci Afrykańskich Akademii Nauk (NASAC), utworzonej w 2001 r. w celu nawiązania ścisłej współpracy z UA i NEPAD - Nowym Partnerstwem na rzecz Rozwoju Afryki. Prezydent ugandyjskiej Narodowej Akademii Nauk profesor Mugambi wyjaśnił, że chociaż w NASAC jest włączonych obecnie 13 instytucji członkowskich, organizacja stawia sobie za cel przyjęcie przedstawicieli ze wszystkich 53 krajów tworzących Unię Afrykańską. Jednym z najważniejszych tematów spotkania była możliwość tworzenia mniej formalnych i bardziej praktycznych partnerstw, oferowana przez programy badawcze UE. Podkreślając, że jest to tylko jedna spośród wielu europejskich inicjatyw na rzecz rozwoju i współpracy, Andras Siegler przedstawił kilka powiązanych propozycji dla siódmego programu ramowego (7. PR). Pierwszą z trzech zasad leżących u podstaw propozycji międzynarodowej współpracy w 7. PR jest zapewnienie Europie przewagi konkurencyjnej w globalnej gospodarce. Cel ten ma być ogólnie realizowany w wyniku rozszerzonej współpracy badawczo-rozwojowej, zwłaszcza z krajami rozwijającymi się i gospodarkami wschodzącymi, oraz przez zwiększanie atrakcyjności UE dla badaczy. W ramach programu szczegółowego "Ludzie" 7. PR, wymiana i pobyty służbowe pracowników badawczych spoza Europy są wspierane przez międzynarodowe stypendia Marie-Curie. Wprowadzenie grantów reintegracyjnych i nowej dyrektywy w sprawie "wiz naukowych" również ma na celu ułatwienie takiej wymiany. Drugą z zasad międzynarodowej współpracy w 7. PR jest wspieranie badań przynoszących wzajemne korzyści i będących przedmiotem wspólnych zainteresowań. To przekłada się na zwrócenie uwagi na globalne potrzeby oraz wzmacnianie polityki i stosunków zewnętrznych UE, z jednoczesną poprawą efektywności kosztowej badań i rozwijania zdolności. Po trzecie, badania UE powinny odpowiadać na najważniejsze i konkretne potrzeby. Ten aspekt rozwiązywania problemów wymaga specjalistycznej wiedzy wielodyscyplinarnej i uzupełniającej. Międzynarodowa współpraca i partnerstwa mogą pomóc w łączeniu takich umiejętności. W programie "Pomysły" 7. PR proponowane jest ustanowienie Europejskiej Rady ds. Badań, przyznającej środki na badania przekraczające granice wiedzy indywidualnym grupom badawczym startującym w ogólnoeuropejskim konkursie. Nawet tutaj możliwy jest udział naukowców spoza Europy na zasadach indywidualnych, warunkowany osiąganiem wzajemnych korzyści. Program "Możliwości" również obejmuje część poświęconą współpracy międzynarodowej, wspierającą tworzenie sieci służących koordynowaniu polityk krajowych, poszukiwaniu synergii i nawiązywaniu dialogu politycznego. W programie "Współpraca" znajdzie się finansowanie współdziałania z krajami trzecimi we wszystkich tematach badawczych, podobnie jak w przypadku 6. PR. Przyjmując te zapowiedzi z zadowoleniem, mówca z Tanzanii podkreślił jednocześnie brak możliwości skutecznego uczestniczenia zarówno w badaniach, jak i w debatach politycznych. Wielu spośród afrykańskich uczestników spotkania podkreślało trudności ze znalezieniem partnerów do realizacji projektów i przystępowaniem do europejskich konsorcjów badawczych, zaś Komisja zwróciła uwagę, że nawet w Państwach Członkowskich UE brak jest zrozumienia, że programy tematyczne 6. PR były zawsze otwarte dla uczestników z krajów trzecich. Jak podkreślano, nawet europejskie platformy technologiczne są otwarte na międzynarodową współpracę i uczestnictwo. Przedstawiciele DG ds. Rozwoju i Biura Współpracy EuropeAid zaprezentowali inne inicjatywy polityczne UE, których zamierzeniem jest zapewnienie większej spójności między rozwojem i polityką badawczą, zwłaszcza pod względem rozwijania zdolności. EuropeAid przygotowało program EDULINK3, wspierający współpracę AKP-UE w dziedzinie szkolnictwa wyższego. W programie znajdzie się finansowanie rozwijania zdolności w zakresie badań i technologii po to, by zwiększyć doskonałość akademicką i oświatową, skonsolidować lokalne możliwości badawcze lub uzyskać, czy też zaadaptować, innowacje i wyniki odkryć naukowych. Pierwsze zaproszenia do składania wniosków w ramach tego programu przewidywane są w drugiej połowie 2006 r., zaś "program innowacji naukowo-technicznych i budowania zdolności", również finansowany poprzez EuropeAid, ma się rozpocząć w drugiej połowie 2007 r. Aspekty etyczne badań są szczególnie ważne w krajach rozwijających się. W programie "Nauka i społeczeństwo" 6. PR realizowanych jest już kilka projektów w dziedzinie badań klinicznych, korzyści z wymiany informacji genetycznej oraz rozwijania zdolności w zakresie analiz kwestii etycznych. Wszystkie badania finansowane przez UE poruszające kwestie etyczne muszą być poddane przeglądowi z perspektywy etyki (jak dotąd 11 procent projektów 6. PR). W dążeniu do uniknięcia poczucia "etycznego kolonializmu", także badania prowadzone w krajach poza UE muszą spełniać te wymagania. Przedstawiciel jednej z afrykańskich akademii nauk podkreślił, że w Afryce istnieją stosunkowo dobrze ugruntowane systemy analiz etycznych, ale dodał, że zagadnienia takie jak własność badań i dane genetyczne stanowią problem. Profesor Crew z Południowoafrykańskiej Akademii Nauk również podniósł sprawę dostępu do informacji naukowych. Maurizio Salvi z DG ds. Badań komentował, że organizacje WIPO i WHO kontynuują wspólne prace nad dzieleniem korzyści i patentami, zaś WHO współpracuje z komisjami etycznymi w celu ustalenia wytycznych, które uwzględnią specyficzne potrzeby krajów rozwijających się. Prace są obecnie realizowane i wyniki będą gotowe w 2007 r. Pod względem praktycznym, spotkanie obejmowało przegląd priorytetów tematycznych 6. PR, w odniesieniu do których zapowiadane jest zaproszenie "uzupełniające", dające organizacjom z krajów trzecich możliwość przyłączenia się do aktualnie realizowanych projektów. Na dofinansowanie organizacji z docelowych krajów INCO (należących do najbiedniejszych regionów na świecie) będzie udostępniona kwota około 20 milionów euro. Przegląd priorytetów tematycznych 6. PR ujawnił dążenie do bardziej intensywnej współpracy międzynarodowej: od potrzeby uczynienia nauk społecznych mniej eurocentrycznymi z uwagi na globalizację, aż po konieczność budowania infrastruktury badawczej na skalę międzynarodową. Program zrównoważonego rozwoju, zmian globalnych i ekosystemów jest po tylko jednym z tych, w których współpraca wykracza poza Europę. Uczestnicy spotkania usłyszeli, że realizacja wielu projektów dotyczących zmian środowiskowych i klimatycznych byłaby niemożliwa bez udziału Afryki. Europejsko-południowoafrykański program rozwoju badań naukowo-technicznych został przedstawiony jako przykład działania wspierającego 6. PR, które ułatwi tworzenie sieci i partnerstw między środowiskami badawczymi Republiki Południowej Afryki i UE. Powszechnie zgadzano się, że istnieje potrzeba zwiększenia zasięgu geograficznego takiej inicjatywy, być może na całą Afrykę. Badania są ze swej natury mobilne, powiedział Cornelis Mario Vis z DG ds. Badań, a UE zmierza do stworzenia wspólnego europejskiego rynku badań dla naukowców. Nowa dyrektywa w sprawie wiz naukowych powinna zapewnić badaczom spoza UE swobodę poruszania się po terytorium UE na tych samych zasadach, z jakich korzystają obywatele Państw Członkowskich. Prowadzone były również pewne dyskusje na temat odejścia od paradygmatu "drenażu mózgów" i "przewagi umysłowej" w kierunku koncepcji "przepływu wysoko kwalifikowanych pracowników"; pojawiły się sprzeczne opinie na temat osiągnięcia tego celu w praktyce. Jedną z pionierskich inicjatyw prowadzonych przez NASAC jest stworzenie bazy danych afrykańskiego środowiska badawczego, która pomogłaby w utrzymywaniu kontaktów z naukowcami afrykańskiego pochodzenia pracującymi za granicą, a może nawet w wykorzystaniu ich wiedzy.