Ochrona języków mniejszości wspiera ochronę społeczności i kultur
Choć niemal w każdym europejskim kraju istnieją języki regionalne i mniejszościowe, wiele z nich nie doczekało się uznania ani działań w zakresie ochrony. Oprócz ryzyka utraty niektórych nieprzetłumaczalnych dóbr kulturowych Europy, takich jak wiersze czy piosenki, istnieje ryzyko nieodwracalnego wymazania tożsamości i kultur wraz ze zbiorowymi wspomnieniami i emocjami - składnikami wspólnego niematerialnego dziedzictwa Europy. „Niektóre języki są marginalizowane, w wyniku czego tracą znaczenie, aż ostatecznie dochodzi do ich zaniku. Przyczyny tego stanu rzeczy obejmują szereg czynników, wśród których można wymienić ograniczone przebicie języków mniejszości narodowych w mediach, zaniedbania lub celowe działania mające na celu ich eliminację, ograniczone możliwości nauczania oraz wzrost liczby użytkowników wyprowadzających się z rodzimych obszarów w celu kontynuowania edukacji lub poszukiwania zatrudnienia”, wyjaśnia Gisela Hagmair, koordynatorka projektu RISE UP(odnośnik otworzy się w nowym oknie). Dzięki współpracy z członkami społeczności językowych, zespól projektu RISE UP opracował praktyczne narzędzia językowe oraz zestaw zaleceń, które mają pomóc w odwróceniu tego trendu.
Wskazanie zasobów wspierających ochronę języków mniejszościowych
Projekt RISE UP skupiał się na pięciu językach mniejszości narodowych - aranejskim, arumuńskim, burgenlandzko-chorwackim, kornijskim i seto, które powstawały i istnieją w różnych kontekstach. Liczba osób posługujących się językiem aranejskim jest niezwykle mała, a sam język walczy o przetrwanie pomimo rządowego wsparcia. Z drugiej strony choć język kornijski został kilkakrotnie uznany za martwy, społeczność jego użytkowników stale rośnie. Aby skutecznie wskazać najważniejsze rozwiązania potrzebne w celu zachowania tych mniejszościowych języków, naukowcy przeprowadzili badanie ankietowe skupiające się na postrzeganiu przez społeczność obecnego statusu ich języków, dostępnych zasobach i zagrożeniach. Ponadto zespół przeprowadził badania etnograficzne, dzięki którym badacze mogli uczestniczyć w wydarzeniach kulturalnych i budować zaufanie wśród społeczności. Wyniki zostały wykorzystane do opracowania zestawu narzędzi cyfrowych(odnośnik otworzy się w nowym oknie) RISE UP, który powstał we współpracy z członkami społeczności językowych. Narzędzia dostępne za pośrednictwem aplikacji i portalu internetowego obejmują między innymi dobre praktyki, wytyczne dotyczące „Podejmowania ryzyka językowego” oraz „Programów mentorskich”, a także funkcje wspomagające tworzenie interaktywnych działań, w tym ćwiczeń opartych na grywalizacji, forum dyskusyjne i bazę materiałów z możliwością wyszukiwania(odnośnik otworzy się w nowym oknie). „Społeczności już teraz korzystają z lekcji języka burgenlandzko-chorwackiego i seto, biorą także udział w wyzwaniach językowych związanych z językami aranejskim, arumuńskim i kornijskim”, wyjaśnia Hagmair, przedstawicielka organizacji MINDS & SPARKS(odnośnik otworzy się w nowym oknie), która pełniła rolę gospodarza projektu. Zespół opracował również i opublikował mapę językową(odnośnik otworzy się w nowym oknie), przedstawiającą języki urzędowe, regionalne i mniejszościowe, języki uznane i nieuznawane w Unii Europejskiej (a także w Albanii, Macedonii Północnej, Serbii i Zjednoczonym Królestwie) oraz wykaz praw sprzyjających ich ochronie. Ponadto zespół projektu RISE UP zorganizował działania kulturalne, w tym Voices of Community(odnośnik otworzy się w nowym oknie) (ang. Głosy Społeczności) - rezydencję artystyczną w Barcelonie, która obejmowała muzykę i poezję w językach mniejszości narodowych, a także wystawę objazdową(odnośnik otworzy się w nowym oknie) przedstawiającą dzieła sztuki oraz informacje na temat pięciu społeczności językowych biorących udział w projekcie. Uzupełniały je zdalne wydarzenia networkingowe(odnośnik otworzy się w nowym oknie) poświęcone zagadnieniom takim jak wykorzystanie sztucznej inteligencji w kontekście języków mniejszościowych, a także warsztaty tłumaczeń audiowizualnych.
Tworzenie strategii i ram wsparcia
Choć już teraz istnieją unijne strategie dotyczące języków mniejszościowych, w większości przypadków nie są wiążące. Często nie są wręcz ratyfikowane ani podpisywane przez wszystkie państwa członkowskie. Przykłady mogą stanowić Europejska Karta Języków Regionalnych i Mniejszościowych(odnośnik otworzy się w nowym oknie) i ramowa konwencja o ochronie mniejszości narodowych(odnośnik otworzy się w nowym oknie). W związku z tym zespół projektu RISE UP opracował pięć zestawów www.riseupproject.eu/recommendations (zaleceń strategicznych) koncentrujących się na edukacji i badaniach, widoczności kulturowej, socjalizacji, dobrostanie i upodmiotowieniu społeczności, zarządzaniu i innowacjach cyfrowych, generatywnej sztucznej inteligencji dla języków mniejszościowych; wsparciu i finansowaniu, zaangażowaniu społeczności i zwiększaniu ich widoczności, wytycznych dla językoznawców pracujących ze społecznościami posługującymi się zagrożonymi językami, a także nawiązywaniu kontaktów i budowaniu sojuszy. „Przyszłe działania powinny rozwiązać problem zmiennej jakości i liczby badań nad językami mniejszości narodowych - obecnie niektórym językom poświęcane jest mnóstwo uwagi, z kolei pozostałe są niedostatecznie badane. Potrzebne są również dalsze badania nad niezagrożonymi językami mniejszościowymi, takimi jak estoński, którego użytkownicy od dawna stanowią mniejszość względem użytkowników języka rosyjskiego. Ponadto należy uwzględnić języki migrantów i diaspory, w tym języki krajowe”, dodaje Hagmair.
