Zamknięcie obiegu składników odżywczych: uwzględnienie regionalnych różnic i podobieństw
W europejskim rolnictwie dominują syntetyczne nawozy azotowe i fosforowe, podczas gdy ogromne ilości odpadów organicznych bogatych w składniki odżywcze są wyrzucane lub wykorzystywane w niewystarczającym stopniu. Taka gospodarka liniowa jest szkodliwa zarówno dla rolników, jak i dla środowiska. Celem finansowanego przez UE projektu NOVAFERT(odnośnik otworzy się w nowym oknie) jest zamknięcie obiegu składników odżywczych poprzez wspieranie produkcji alternatywnych nawozów pochodzenia biologicznego w ramach zrównoważonej biogospodarki o obiegu zamkniętym, charakteryzującej się większą samowystarczalnością. Projekt, w którym wzięli udział badacze, rolnicy, przedsiębiorcy i decydenci, pokazał, jak systemy odzyskiwania składników odżywczych w obiegu zamkniętym mogą funkcjonować w rzeczywistych warunkach w całej Europie.
Wykaz i atlas technologii, produktów i żywych laboratoriów
Projekt NOVAFERT koncentrował się na sześciu wtórnych surowcach: oborniku poddanym obróbce, pofermencie, osadzie ściekowym, ściekach, bioodpadach oraz produktach ubocznych pochodzenia biologicznego. W ramach projektu skatalogowano 92 technologie odzyskiwania składników odżywczych oraz 125 alternatywnych produktów nawozowych, umieszczając je w ogólnodostępnym wykazie internetowym(odnośnik otworzy się w nowym oknie). Stworzono również atlas(odnośnik otworzy się w nowym oknie) 50 żywych laboratoriów dotyczących substancji odżywczych w Belgii, Hiszpanii, Finlandii, Chorwacji, Irlandii i Polsce, spośród których wybrano siedem projektów demonstracyjnych o charakterze pionierskim.
Lokalne różnice kontekstowe i wspólne bariery systemowe
Regionalne grupy robocze zaangażowały zainteresowane strony w dyskusję na temat specyficznej dla danego regionu sytuacji w zakresie rolnictwa, przepisów prawnych i ochrony środowiska w odniesieniu do konkretnych strumieni odpadów. Okazało się, że północne regiony charakteryzujące się intensywną hodowlą zwierząt borykały się z nadmiarem azotu i fosforu pochodzącego z obornika, podczas gdy na południu Hiszpanii, narażonym na susze, priorytetem było zintegrowane ponowne wykorzystanie wody i składników odżywczych. Europa Środkowa i Wschodnia borykała się z brakami infrastrukturalnymi oraz słabo rozwiniętymi lokalnymi rynkami nawozów pochodzących z recyklingu. „Co zaskakujące, wszystkie regiony zgłaszały te same bariery systemowe: niepewność regulacyjna, sceptycyzm rolników, słabe lokalne łańcuchy wartości oraz brak praktycznych wskazówek”, wyjaśnia koordynator projektu Erik Meers z Międzynarodowej Sieci Tematycznej Re-Source przy Instytucie Nauk o Rolnictwie i Żywności Uniwersytetu w Gandawie(odnośnik otworzy się w nowym oknie). Pokazowe instalacje demonstracyjne dotyczyły kwestii zarówno lokalnych, jak i systemowych wyzwań związanych z biogospodarką o obiegu zamkniętym oraz rzucały na nie nowe światło. Dostosowane do potrzeb nawozy o obiegu zamkniętym – od stosowania kompostu i pofermentu po odzyskiwanie struwitu i nawozy na bazie hydrolizatu krwi – zostały zweryfikowane w ramach modeli wymiany wiedzy ukierunkowanych na rolników, co przyczyniło się do budowania zaufania. Wysokie koszty rozpoczęcia działalności, skomplikowane przepisy oraz obawy opinii publicznej dotyczące materiałów pochodzących z recyklingu wykorzystywanych w rolnictwie stanowiły stałe przeszkody. Rolnicy chętniej wdrażali rozwiązania oparte na gospodarce o obiegu zamkniętym, gdy mogli skorzystać z doradztwa i gdy wykazywano ich wyraźną wartość ekonomiczną – niższe koszty nawozów, poprawa kondycji gleby, wytwarzanie energii odnawialnej oraz nowe źródła dochodów na obszarach wiejskich. Zarządzanie i zaufanie społeczności lokalnej były równie ważne jak technologia. „Modele biznesowe oparte na gospodarce o obiegu zamkniętym sprawdzają się najlepiej, gdy rolnicy, badacze, przedsiębiorstwa i władze lokalne współpracują ze sobą. Lepsze wsparcie polityczne, finansowanie, szkolenia dla rolników oraz jasne przepisy sprzyjają bardziej ekologicznemu rolnictwu, jednocześnie pobudzając gospodarkę obszarów wiejskich i zwiększając ich odporność”, zauważa Meers.
Od dowodów do polityki i trwałych zmian
W regionalnych planach działania określono wspólne priorytety mające na celu osiągnięcie celów gospodarki o obiegu zamkniętym w sektorze biogospodarki, w tym lepsze dostosowanie przepisów unijnych do krajowych oraz koordynację międzyregionalną, a także włączenie odzyskiwania składników odżywczych do polityki w zakresie gospodarki odpadami i gospodarki wodnej. Ponadto potrzebne są zachęty ekonomiczne dla rolników i przedsiębiorstw, lepsza komunikacja mająca na celu poprawę postrzegania nawozów pochodzenia biologicznego przez społeczeństwo oraz długoterminowe dane dotyczące wyników agronomicznych. Z drugiej strony dostrzeżono brak znormalizowanych narzędzi do oceny zrównoważonego rozwoju nawozów pochodzenia biologicznego, co sprawiało, że porównanie ich śladu środowiskowego – od potencjału sekwestracji dwutlenku węgla po ryzyko wymywania azotu – było praktycznie niemożliwe. „Zharmonizowana metodologia zgodna z koncepcją »śladu środowiskowego produktu«, zweryfikowana w ramach 15 studiów przypadków i 270 scenariuszy, została przedłożona Wspólnemu Centrum Badawczemu (JRC) Komisji Europejskiej oraz Dyrekcji Generalnej ds. Środowiska (DG-ENV) jako ramy dla przyszłych decyzji politycznych”, mówi Meers. Ponadto w czterech opracowaniach dotyczących polityki poruszono temat „azotu odzyskanego z obornika” (RENURE) – terminu po raz pierwszy wprowadzonego przez JRC w raporcie(odnośnik otworzy się w nowym oknie) opublikowanym w 2020 r. dotyczącym zleconego przez DG-ENV badania w zakresie bezpiecznego wykorzystania przetworzonego obornika. „Bezpośrednie zaangażowanie wszystkich 27 państw członkowskich UE przyczyniło się do przełomowej nowelizacji dyrektywy UE w sprawie azotanów z 2025 r., która formalnie włączyła RENURE do prawodawstwa”, podkreśla Meers. Ta zmiana paradygmatu w zakresie zarządzania odzyskiem składników odżywczych, w połączeniu z danymi, narzędziami i regionalnymi sieciami interesariuszy projektu NOVAFERT, może przyspieszyć badania nad gospodarką o obiegu zamkniętym w Europie oraz jej wdrażanie w europejskim rolnictwie.
