Dokładniejsze rozliczanie rzeczywistych kosztów systemów żywnościowych dla zrównoważonych i sprawiedliwych rozwiązań
Ceny żywności i koszty produkcji często są oderwane od efektów zewnętrznych jej wytwarzania oraz konsumpcji, czyli wszystkich kosztów i korzyści odczuwanych przez środowisko, społeczeństwo oraz wpływu na zdrowie. Zwrócenie uwagi na ten rozdźwięk może stanowić zachętę do wdrażania bardziej zrównoważonych, zdrowszych i sprawiedliwszych praktyk w całym łańcuchu wartości żywności. Zespół finansowanego ze środków Unii Europejskiej projektu FOODCoST(odnośnik otworzy się w nowym oknie) postawił sobie za cel harmonizację podejść umożliwiających rozliczanie rzeczywistych kosztów wytwarzania i konsumpcji żywności w oparciu o precyzyjną wycenę oddziaływania na środowisko, zdrowie i społeczeństwo. Takie rozwiązanie pozwoli na opracowanie stosownych strategii i modeli biznesowych, które przełożą się na bardziej ekologiczne i sprawiedliwe rozwiązania w całym łańcuchu wartości żywności.
Uwzględnianie efektów zewnętrznych w ramach 11 studiów przypadków
Analizując 11 studiów przypadków badacze skupieni w ramach projektu FOODCoST badali sposoby ustalania ukrytych kosztów i uwzględniania ich zarówno w wycenach rynkowych, jak i w działaniach legislacyjnych. W ramach tych prac zespół analizował zarówno produkcję pierwotną (na przykładzie kawy, warzyw, roślin strączkowych, ryb i mięsa), jak i podatki oraz oznaczanie produktów trafiających dla konsumentów. Dodatkowym obszarem badań były wskaźniki ekologiczne i ich wykorzystanie w procesach kredytowania i inwestycji. Wpływ na środowisko wynikający z emisji zanieczyszczeń, zużycia wody oraz eksploatacji gruntów uwzględniono w dużej mierze dzięki wykorzystaniu instrumentów fiskalnych, certyfikacji, etykietowania i optymalizacji technologicznej. Połączone działania systematycznie skutkowały lepszymi wynikami niż pojedyncze interwencje. Na przykład połączenie podatków od emisji gazów cieplarnianych nakładanych na mięso wytwarzane konwencjonalnymi metodami z dotacjami na produkty alternatywne, certyfikacją oraz działaniami promocyjnymi (obejmującymi stosowne oznaczenia produktów i kampanie edukacyjne) sprzyjało przechodzeniu konsumentów na alternatywy pochodzenia roślinnego oraz zrównoważoną wołowinę. Najbardziej obiecujące okazały się kompleksowe działania uwzględniające zarówno stronę popytową, jak i zachęty dla producentów. Podatki cukrowe oraz podejścia oparte na rzeczywistej wycenie produktów przyczyniły się do uświadamiania wpływu wybranych produktów na zdrowie, wzrostu częstotliwości występowania chorób związanych z dietą oraz zagadnień dotyczących bezpieczeństwa żywności. Warto jednak zauważyć, że wdrażanie tych działań przez inwestorów i instytucje postępuje powoli. Zwiększanie świadomości okazało się najtrudniejsze w przypadku efektów zewnętrznych dotyczących społeczeństwa, związanych z prawami pracowników, godnymi wynagrodzeniami za pracę, równością oraz dobrostanem zwierząt. Skuteczność tych działań wymaga inicjatywy ze strony państwa, ochrony socjalnej oraz zarządzania łańcuchem wartości.
Modele, bazy danych oraz narzędzia analityczne
W ramach projektu zespół ocenił skuteczność wyceny efektów zewnętrznych na podstawie dziewięciu podejść pozwalających na rozliczenie rzeczywistych kosztów, korzystając między innymi z modelu „Shadow Prices of Impact Quantities – Food System” (SPIQ-FS). Pełna harmonizacja okazała się dużym wyzwaniem ze względu na duże zróżnicowanie metod i danych. „Z punktu widzenia przyszłej normalizacji nasze priorytety obejmują rozgraniczenie rzeczywistych efektów zewnętrznych i skutków wynikających z innych nieprawidłowości w funkcjonowaniu rynku”, wyjaśnia Michiel van Galen, koordynator projektu reprezentujący instytucję Wageningen Research(odnośnik otworzy się w nowym oknie). Wykorzystując model SPIQ-FS, partner projektu – Uniwersytet Oksfordzki – stworzył publicznie dostępną bazę danych gromadzącą informacje na temat kosztów zewnętrznych na poziomie poszczególnych państw członkowskich UE(odnośnik otworzy się w nowym oknie) oraz narzędzie do symulacji zagrożeń związanych z dietą w kontekście globalnego obciążenia chorobami(odnośnik otworzy się w nowym oknie). Pierwsze z tych narzędzi gromadzi dane na temat krańcowych kosztów zewnętrznych związanych ze środowiskiem i zdrowiem, które wynikają z odżywiania. Drugie symuluje wpływ diety na występowanie chorób niezakaźnych, w tym cukrzycy i chorób serca, uwzględniając ich oddziaływanie na produktywność. Wyniki tych prac zostały uwzględnione w sprawozdaniu „Stan żywności i rolnictwa” (2024), które zwróciło uwagę na niedostrzegany dotychczas olbrzymi koszt spadku produktywności wynikającego z negatywnych skutków zdrowotnych diety, co przekłada się na wpływ globalnych systemów rolno-spożywczych. W kolejnym badaniu przeprowadzonym w ramach projektu FOODCoST(odnośnik otworzy się w nowym oknie) badacze szczegółowo przeanalizowali globalny koszt chorób, skupiając się na kosztach leczenia zamiast na stratach związanych ze spadkiem produktywności. Okazały się znacznie niższe, choć kwota nadal była znacząca - wyniosła przeszło 1,5 biliona euro, czyli równowartość 1,7 biliona dolarów amerykańskich według kursu wymiany z 2024 roku. Zespół uwzględnił wycenę efektów zewnętrznych do dwóch czołowych modeli polityki makroekonomicznej związanych z systemami rolno-spożywczymi. Badacze skupieni w ramach projektu FOODCoST połączyli modele z bazą danych, modelowaniem zachowań konsumentów oraz scenariuszami internalizacji efektów zewnętrznych opracowanymi przez interesariuszy, aby opracować kompleksowy zestaw narzędzi analitycznych. „Użytkownicy mogą analizować oddziaływanie różnych interwencji dzięki interaktywnym narzędziom(odnośnik otworzy się w nowym oknie), badać wpływ strategii biznesowych i działań dotyczących konsumentów w ramach tych scenariuszy”, zauważa van Galen.
Zalecenia strategiczne w zakresie wdrażania i sprawiedliwej transformacji
Badacze stwierdzili, że rzetelne pomiary kosztów wewnętrznych były konieczne we wszystkich kategoriach, jednak okazały się niewystarczające. „Wdrożenie naszych rozwiązań na szerszą skalę jest uzależnione od uwzględnienia internalizacji kosztów zewnętrznych w legislacji, sprawozdawczości i interwencjach rynkowych, a także w relacjach w łańcuchu wartości i praktykach konsumenckich”, podsumowuje van Galen. „Połączenie różnych działań owocuje lepszymi rezultatami niż wdrażanie pojedynczych interwencji. Każda strategia internalizacji powinna uwzględniać kwestię sprawiedliwości, w tym podział kosztów transformacji oraz potrzebę wyrównania międzynarodowych warunków konkurencji”. Zespół projektu FOODCoST wykazał, że koszty zewnętrzne są rzeczywiste i ogromne. Dane empiryczne, narzędzia i strategie opracowane w ramach prac mogą przyczynić się do harmonizacji podejść do wyliczania rzeczywistych kosztów oraz transformacji globalnych systemów żywnościowych w kierunku bardziej zrównoważonych oraz sprawiedliwych podejść.
