Jak Ziemia stała się pojęciem globalnym
Nasza wiedza o Ziemi była niegdyś fragmentaryczna, odseparowana i bardzo specyficzna pod względem miejsca i czasu. Przed meteorologią wielkoskalową dyskutowano tylko na temat lokalnej pogody. Przed wyjaśnieniem globalnych wzorców magnetycznych kręcenie się igieł magnetycznych pozostawało tajemnicą. Nasze zrozumienie wielkich prądów oceanicznych było ukryte pod opisami ruchów powierzchni oceanu. Jak więc ta lokalna wiedza przekształciła się w zainteresowanie całą planetą? „Podstawowym pytaniem, którym zajął się projekt RUTTER, było to, kiedy i jak cała Ziemia stała się jednym, spójnym obiektem badań naukowych?” — wyjaśnia Henrique Leitão(odnośnik otworzy się w nowym oknie), historyk nauki z Uniwersytetu Lizbońskiego. Jak sam mówi, pytanie nie jest nowe, ale finansowany ze środków UE projekt RUTTER podszedł do niego w zupełnie nowy sposób i doszedł do niezwykłych wniosków. Zespół projektu przyjął interdyscyplinarne podejście do badania procesu powstawania naukowej „globalnej Ziemi”, zagłębiając się w informacje przechowywane w starych przewodnikach morskich (rutterach) i dziennikach okrętowych. Dokumenty te ujawniły, jak zmieniało się postrzeganie Ziemi przez nawigatorów oceanicznich z XV–XVII wraz z rozwojem myśli naukowej. „Odpowiada to okresowi, w którym stabilne i regularne długodystansowe podróże morskie przecinały oceany Ziemi na globalną, planetarną skalę” — zauważa Leitão. „I rzeczywiście żadne wcześniejsze dokumenty nie zawierają informacji o Ziemi na porównywalną ogólnoświatową skalę”.
Studiowanie historycznych dokumentów morskich
Projekt RUTTER czerpał z XV-XVII-wiecznych przewodników morskich (rutterów), dzienników okrętowych i innych materiałów technicznych związanych z podróżami morskimi. Zawierają one informacje żeglarskie, a także te dotyczące meteorologii, geografii, geofizyki i świata przyrody. Zespół przeszukiwał europejskie archiwa, aby znaleźć, sklasyfikować i przeanalizować ponad tysiąc takich dokumentów, a następnie stworzył obszerny katalog jako podstawę do dalszych badań. Obejmowało to szczegółowe badanie obiegu informacji we wczesnonowożytnej Europie, w oparciu o kanały formalne, takie jak korespondencja i książki, a także kanały nieformalne, takie jak dyplomacja i szpiegostwo.
Konstruowanie pojęcia „globalnej Ziemi”
Projekt ujawnił wiele wcześniej nieznanych spostrzeżeń na temat starożytnej transformacji wiedzy, pokazując ogólnie, że pojęcie „globalnej Ziemi” zostało skonstruowane w wyniku długiego i złożonego procesu. Obejmuje to rozpoczęcie regularnych długodystansowych podróży morskich, istnienie „artefaktów epistemicznych”, w których rejestrowane są obserwacje przyrody na dużą, planetarną skalę, oraz stworzenie infrastruktury instytucjonalnej wspierającej zarówno przepływ informacji, jak i krytyczną analizę danych.
Lekcje dla dzisiejszego zglobalizowanego świata
Analiza ujawniła również zaskakujący poziom wymiany między zachodnimi i lokalnymi (głównie arabskimi) żeglarzami na Oceanie Indyjskim, nawet gdy ogólny kontekst był związany z rywalizacją handlową, a nawet otwartą wojną. „Wniosek jest nie tylko taki, że import wiedzy morskiej, geograficznej i hydrograficznej ze źródeł pozaeuropejskich do Europy był realnym czynnikiem we wczesnym okresie nowożytnym, ale także, że budowa koncepcji «globalnej Ziemi» ma wymiar wielokulturowy” — wyjaśnia Leitão. Wyniki mają nie tylko znaczenie dla historii nauki, ale zespół uważa, że zawierają też lekcje związane z dzisiejszymi koncepcjami obejmującymi całą planetę, takimi jak „globalne środowisko” lub „globalny klimat”. „U podstaw tych koncepcji leżą krytyczne pojęcia skali i globalności” — podsumowuje Leitão. „Projekt RUTTER pokazuje, że te pojęcia są wynikiem złożonych i nieliniowych trajektorii historycznych”.
