Zidentyfikowanie barier utrudniających przejście Europy na zrównoważony system żywnościowy
W całej Europie systemy rolnicze borykają się z rosnącą presją wynikającą z degradacji gleby, niedoboru wody i utraty różnorodności biologicznej. Aby złagodzić te zagrożenia środowiskowe dla europejskich dostaw żywności, decydenci i przedsiębiorstwa muszą zwrócić się ku bardziej zrównoważonym praktykom. Finansowany ze środków UE projekt VISIONARY(odnośnik otworzy się w nowym oknie) miał na celu lepsze zrozumienie czynników kształtujących decyzje rolników, konsumentów i przedsiębiorstw spożywczych. Realizowany w ośmiu krajach i dotyczący wielu wyzwań środowiskowych projekt łączy eksperymenty wyboru (metodę ankietową służącą do zrozumienia tego, co ludzie cenią najbardziej, zamiast zadawania bezpośrednich pytań) z podejściem systemowym uwzględniającym cały łańcuch wartości w sektorze rolno-spożywczym.
Nowe spojrzenie na zachowania w systemie żywnościowym
„Większość badań dotyczących zmian w systemie żywnościowym skupia się albo na zachowaniach indywidualnych, albo na szerszych uwarunkowaniach strukturalnych – rzadko na obu tych aspektach jednocześnie”, mówi Dionisio Ortiz Miranda, koordynator projektu i profesor na Politechnice w Walencji(odnośnik otworzy się w nowym oknie). W ramach projektu VISIONARY przeprowadzono eksperymenty wyboru w Niemczech, Danii, Hiszpanii, na Węgrzech, we Włoszech, w Polsce, Rumunii i Wielkiej Brytanii, obejmujące wyzwania środowiskowe związane z klimatem, różnorodnością biologiczną, gospodarką wodną i rolnictwem ekologicznym. Eksperymenty te miały na celu sprawdzenie, w jaki sposób konkretne działania wpływają na decyzje rolników, konsumentów i innych podmiotów. Ramy na poziomie systemowym pozwoliły uchwycić, w jaki sposób relacje między podmiotami, dynamika łańcucha dostaw oraz otoczenie polityczne kształtują potencjalne zmiany na każdym poziomie. Na przykład we Włoszech i Danii w ramach projektu zbadano, w jaki sposób hodowcy bydła mlecznego i zwierząt gospodarskich reagują na różne instrumenty polityki gospodarczej mające na celu redukcję emisji gazów cieplarnianych. „Akceptacja innowacyjnych, dobrowolnych rynków emisji dwutlenku węgla przez włoskich rolników wzrosła, gdy połączono je z tradycyjnymi dotacjami. Sugeruje to, że podejścia hybrydowe mogą budować zaufanie poprzez integrację innowacji i tego, co znane”, zauważa Ortiz Miranda. W Danii rolnicy znacznie przeceniali skutki ekonomiczne podatek od emisji ekwiwalentu CO2(odnośnik otworzy się w nowym oknie), co prowadziło do początkowego, silnego oporu wobec tej polityki. Dostarczenie fachowych informacji na temat przewidywanych skutków częściowo zniwelowało te błędne wyobrażenia i nieznacznie zwiększyło akceptację tej polityki. Reakcja była najsłabsza wśród większych gospodarstw i hodowców, a także wśród tych, u których występowały największe rozbieżności między ich własnymi oczekiwaniami a szacunkami przedstawionymi przez ekspertów.
Kluczowe wnioski z ośmiu krajów
Ogólnie rzecz biorąc, studia przypadków(odnośnik otworzy się w nowym oknie) podkreśliły potrzebę umieszczenia perspektyw rolników i ich reakcji behawioralnych w centrum procesu kształtowania polityki klimatycznej w rolnictwie. Ponadto we wszystkich badaniach w ramach projektu pojawiły się trzy spójne wnioski, opisane poniżej. „Niewystarczający dostęp do odpowiednich informacji skłania ludzi do podejmowania niezrównoważonych decyzji – jednak same lepsze informacje rzadko zmieniają zachowania, o ile nie zmienią się również zasady i struktury związane z podejmowaniem decyzji”, mówi Ortiz Miranda. Znacząca transformacja systemów rolniczych wymaga polityki uwzględniającej całe łańcuchy wartości w sektorze rolno-spożywczym, a nie tylko to, co dzieje się na poziomie gospodarstwa. Wreszcie mają znaczenie relacje – podejścia oparte na zaufaniu, wspólnej odpowiedzialności i długoterminowych partnerstwach między producentami a konsumentami konsekwentnie przynosiły lepsze wyniki niż jednorazowe interwencje.
Współpraca nauki i polityki
W ramach projektu stwierdzono, że interwencje behawioralne zostały przebadane w przypadku rolników i konsumentów, ale nadal są rzadkością w odniesieniu do innych podmiotów w łańcuchu wartości żywności. „Rozszerzenie tych narzędzi na podmioty pośredniczące między rolnikami a konsumentami stanowi znaczącą szansę dla przyszłych instrumentów politycznych”, zauważa Ortiz Miranda. Najbardziej namacalnym dziedzictwem projektu VISIONARY może być 16 platform punktów styku nauki i polityki(odnośnik otworzy się w nowym oknie) – partycypacyjnych platform współprojektowania, skupiających decydentów, naukowców, praktyków i grupy społeczeństwa obywatelskiego działające na szczeblu lokalnym, regionalnym i krajowym. Obejmując tematy od rolnictwa ekologicznego i diety roślinnej po krótkie łańcuchy dostaw i kwestie klimatu, przestrzenie te umożliwiły wspólne projektowanie badań oraz porównanie wyników z rzeczywistymi doświadczeniami. W kilku przypadkach prace te zaowocowały konkretnymi porozumieniami i działaniami, które wykraczają poza pierwotne ambicje projektu VISIONARY. Projekt wykazał, że połączenie rygoru eksperymentalnego, myślenia systemowego i autentycznego zaangażowania interesariuszy – z udziałem wielopodmiotowego zespołu od samego początku – nie tylko prowadzi do lepszych wyników badań. Tworzy też warunki, w których badania mogą napędzać zmiany na dużą skalę i ostatecznie przełamywać bariery, które utrzymują niezrównoważone wzorce systemów żywnościowych.
