Roboty, inteligentne technologie i doświadczenie: nowe spojrzenie na pracę w starzejącej się Europie
Siła robocza w Europie szybko się starzeje. Liczba zatrudnionych osób w wieku 55 lat i starszych(odnośnik otworzy się w nowym oknie) wzrosła z 23,8 miliona w 2010 roku do prawie 40 milionów w 2025 roku. Mimo że około 65% osób w wieku 55–64 lat wciąż pozostaje aktywnych zawodowo, liczba wakatów utrzymuje się na wysokim poziomie 2,1%. Coraz mniej młodych pracowników zastępuje tych, którzy odchodzą na emeryturę, a presja rośnie – zwłaszcza w branżach, które są uzależnione od wymagających fizycznie, powtarzalnych zadań. „Starzenie się społeczeństw jest jednym z najczęściej podejmowanych tematów w Europie, ponieważ siła robocza szybko się starzeje, a liczba młodych pracowników rośnie wolniej”, mówi Daria Battini, profesorka logistyki i projektowania obiektów przemysłowych na Uniwersytecie w Padwie i koordynatorka finansowanego przez UE projektu MAIA(odnośnik otworzy się w nowym oknie). Sektor produkcji, jak żaden inny, został dotknięty tą zmianą. Wraz ze wzrostem średniego wieku pracowników na hali produkcyjnej rosną obawy o zmęczenie, obciążenie i czas potrzebny na regenerację. Pytanie, przed którym stoi przemysł, nie dotyczy już tego, czy fabryki muszą się dostosować, ale w jaki sposób mają to zrobić.
Od wymiany do wsparcia
W ramach projektu MAIA (Models and methods for an active ageing workforce), zrealizowanego przy wsparciu z działań „Maria Skłodowska-Curie”(odnośnik otworzy się w nowym oknie), swoje siły połączyło 14 uniwersytetów z Europy, Stanów Zjednoczonych, Japonii, Kanady, Nowej Zelandii i Hongkongu. Zakłada on zmianę systemów pracy, by doświadczeni pracownicy pozostali aktywni i zaangażowani. Zamiast traktować starzenie się jako ograniczenie, badacze postrzegają je jako wyzwanie. „W podejściu MAIA »aktywne starzenie się« oznacza planowanie pracy w taki sposób, aby doświadczeni pracownicy mogli pozostać produktywni, bezpieczni i zaangażowani, bez udawania, że wszyscy mają takie same możliwości”, wyjaśnia Battini. Często wiąże się to z wykorzystaniem technologii, które zamiast zastępować pracowników, wspierają ich. Roboty współpracujące mogą przejmować podnoszenie ciężarów i niewygodne zadania, dzięki czemu operatorzy skupiają się na precyzyjnych zadaniach. Egzoszkielety i ergonomiczne urządzenia zmniejszają wysiłek mięśniowy. Imersyjne narzędzia wirtualnej rzeczywistości pomagają pracownikom bezpiecznie się szkolić, testować nowe układy i doskonalić ruchy bez przerywania produkcji. „Zamiast »zastępować pracownika«, celem jest »usunięcie niepotrzebnego obciążenia i złożoności«, aby wykwalifikowani pracownicy mogli skupić się na zadaniach o wartości dodanej”, mówi Battini. W ramach projektu opracowano prototypy wykorzystujące rzeczywistość immersyjną oraz technologię przechwytywania ruchu, testowane w laboratoriach ergonomii, z naciskiem na praktyczne, przyjazne dla pracowników rozwiązania, a nie na efektowną prezentację zaawansowanych technologii.
Zatrzymanie specjalistów
Inną obawą jest cichy odpływ specjalistycznej wiedzy, który ma miejsce, gdy doświadczeni pracownicy odchodzą na emeryturę. W projekcie MAIA zatrzymanie specjalistów zostało potraktowane jako strategiczny priorytet. „Pomysł polega na przekształceniu wiedzy ukrytej w praktyki, które można przekazywać dalej, tak aby firmy nie zaczynały od zera, gdy doświadczeni pracownicy odchodzą na emeryturę”, mówi Battini. Niektóre firmy już wykorzystują te pomysły. W północnych Włoszech producent pomp DAB Pumps uruchomił własną inicjatywę zainspirowaną wytycznymi MAIA, zgodną z międzynarodową normą ISO 25550:2022 dotyczącą zarządzania personelem w kontekście starzejącego się społeczeństwa(odnośnik otworzy się w nowym oknie), do której przyczynił się projekt.
Kształtowanie różnorodności wiekowej
Zmiany demograficzne zachodzą nie tylko w Europie. Japonia i Ameryka Północna stoją w obliczu podobnych wyzwań, dlatego projekt MAIA przyjął formę globalnej sieci badawczej, umożliwiającej partnerom porównywanie rozwiązań w różnych kontekstach przemysłowych i kulturowych. Patrząc w przyszłość, Battini przewiduje nie tyle mniejszą liczbą starszych pracowników w fabrykach, ile miejsca pracy zaprojektowane z myślą o różnorodności wiekowej jako normie. Oznacza to większą personalizację stanowisk i harmonogramów pracy. Ponadto technologie wspomagające mogą zmniejszyć przeciążenie fizyczne. Z kolei sztuczna inteligencja może pomóc w gromadzeniu i udostępnianiu wiedzy specjalistycznej między pokoleniami. Jeśli Europa chce pozostać konkurencyjna, musi zrozumieć, że innowacje to nie tylko inteligentniejsze maszyny. Równie ważne jest projektowanie systemów, które cenią doświadczenie i zapewniają, że starzejący się pracownicy pozostają atutem, a nie problemem.