Odcinek 54. Nowe osiągnięcia w zakresie obniżania ryzyka demencji
Czas trwania: 00:33:29
YouTube
Apple Podcasts
Spotify
Transkrypcja
Podcast CORDIScovery - Odcinek #54 - Nowe osiągnięcia w zakresie obniżania ryzyka demencji
Poniższy tekst jest tłumaczeniem transkrypcji przygotowanej przez SI.
00:00:16:05 - 00:00:35:22
Abigail Acton
Dzień dobry! Witam wszystkich w nowym odcinku podcastu CORDIScovery! Z tej strony Abigail Acton. Jesteśmy świadkami postępów dotyczących walki z demencją i problemami poznawczymi wynikającymi z podeszłego wieku. Komisja Europejska zezwoliła na dopuszczenie do obrotu w UE leku Kisunla stosowanego do leczenia łagodnych zaburzeń poznawczych, w tym łagodnej demencji we wczesnych stadiach choroby Alzheimera.
00:00:36:01 - 00:00:58:14
Abigail Acton
Oprócz nowych leków, wiemy także coraz więcej na temat tego, czemu niektóre osoby doświadczają demencji mocniej niż inne, a także analizujemy wpływ czynników społeczno-gospodarczych na te schorzenia. Czasem jednak można odnieść wrażenie, że mamy do czynienia z wyścigiem z czasem. Według szacunków na całym świecie żyje ponad 50 milionów osób cierpiących na chorobę Alzheimera i powiązane z nią zaburzenia. W rezultacie stanowią one najpowszechniej występującą klasę chorób neurodegeneracyjnych.
00:00:58:16 - 00:01:21:01
Abigail Acton
Zdaniem ekspertów ich liczba będzie się podwajać co 20 lat wraz ze starzeniem się społeczeństwa. Rozwiązania oparte na danych i dowodach mogą pomóc w lepszej koordynacji systemów opieki zdrowotnej i społecznej w całej Unii Europejskiej. Porozmawiajmy z naszymi trzema gościniami, których projekty skorzystały z finansowania badań i innowacji, aby poznać najnowsze osiągnięcia w tej dziedzinie.
00:01:21:03 - 00:01:39:03
Abigail Acton
Alina Solomon jest wykładowczynią neuroepidemiologii na Uniwersytecie Wschodniej Finlandii, wykładowczynią wizytującą Imperial College London i starszą badaczką w Instytucie Karolinska. Jest szczególnie zainteresowana wykrywaniem ryzyka demencji i zabiegami pozwalającymi na jego zmniejszenie. Dzień dobry.
00:01:39:09 - 00:01:40:03
Alina Solomon
Dzień dobry.
00:01:40:05 - 00:01:58:08
Abigail Acton
Dziękuję, że do nas dołączyłaś. Julia Neitzel jest adiunktką w Zakładzie Radiologii i Medycyny Nuklearnej w Centrum Medycznym Uniwersytetu Erazma w Rotterdamie w Niderlandach. Wykorzystuje skany mózgu zgromadzone w ramach przekrojowych badań populacyjnych, aby odkryć, jakie czynniki wpływają pozytywnie i negatywnie na zdrowie mózgu. Dzień dobry, Julio.
00:01:58:10 - 00:01:59:05
Julia Neitzel
Dzień dobry.
00:01:59:07 - 00:02:07:06
Abigail Acton
Dzień dobry. Wykładowczyni Uniwersytetu w Luksemburgu Anja Leist wkrótce obejmie stanowisko na Uniwersytecie w Heidelbergu.
00:02:07:08 - 00:02:16:24
Abigail Acton
Jej badania skupiają się na różnicach między płciami, nierównościach społeczno-gospodarczych i zmniejszaniu ryzyka związanego z zanikiem funkcji poznawczych i demencją w wyniku starzenia się organizmu. Dzień dobry.
00:02:17:01 - 00:02:17:20
Anja Leist
Dzień dobry.
00:02:17:22 - 00:02:31:15
Abigail Acton
Alino, pozwól że zacznę dziś od ciebie. Projekt Brain Health Toolbox zakłada opracowanie strategii pozwalającej na przewidywanie demencji i skuteczną profilaktykę. Dotychczas temu obszarowi poświęcono wiele uwagi. Jaką lukę w naszej wiedzy starał się wypełnić projekt Brain Health Toolbox?
00:02:31:15 - 00:02:33:07
Abigail Acton
Śmiało.
00:02:33:09 - 00:02:58:10
Alina Solomon
Tak naprawdę są dwie główne luki. Jedna z nich to luka między identyfikacją ryzyka demencji a faktycznymi działaniami mającymi na celu jego ograniczenie. Ryzyko i profilaktyka to dwie strony tego samego medalu, które istotnie różnią się od siebie. Możemy zapytać na przykład, czy osoby charakteryzujące się wysokim ryzykiem demencji mają także wysoki potencjał w zakresie jej profilaktyki? Kto może skorzystać z zabiegów i przy jakim poziomie ryzyka lub w jakim stadium choroby?
00:02:58:12 - 00:03:24:18
Alina Solomon
Występuje również przepaść między lekami i zabiegami niefarmakologicznymi. Mam na myśli nowe leki na chorobę Alzheimera. Są testowane na osobach we wczesnych stadiach zagrożenia chorobą oraz samej choroby, które jeszcze nie cierpią na demencję. Z mojego punktu widzenia zarówno leki, jak i zabiegi niefarmakologiczne mają ten sam główny cel - zmniejszenie ryzyka demencji. W tym czasie zakończyliśmy badanie FINGER.
00:03:24:20 - 00:03:33:21
Alina Solomon
Mowa o Fińskim Geriatrycznym Badaniu Interwencyjnym, którego celem było zapobieganie upośledzeniu funkcji poznawczych i niepełnosprawności. To był świetny fundament dla naszego projektu.
00:03:33:23 - 00:03:39:23
Abigail Acton
W porządku. Super. Zatem jeśli chodzi o ograniczanie ryzyka i profilaktykę, jakie strategie były brane pod uwagę?
00:03:40:00 - 00:04:02:17
Alina Solomon
Chciałam przede wszystkim postawić na precyzyjną profilaktykę. Projekt Brain Health Toolbox skupiał się na opracowaniu narzędzi, których naukowcy i lekarze potrzebują, by zastosować właściwe rozwiązania u właściwych pacjentów we właściwym czasie. Pracowaliśmy nad modelami chorób i algorytmami przewidywania ryzyka, ale tym razem sprawdziliśmy je również w rzeczywistych badaniach interwencyjnych opartych na modelu FINGER.
00:04:02:19 - 00:04:37:03
Alina Solomon
FINGER to multimodalny model zmian w stylu życia. Obejmuje porady żywieniowe opracowane z myślą o zapewnieniu zdrowej, zbilansowanej diety. Nie chodzi tu o utratę wagi, chyba że jest to wskazane z medycznego punktu widzenia. Do tego dochodzi program ćwiczeń, trening umiejętności poznawczych, aktywność społeczna i ograniczanie metabolicznych czynników ryzyka chorób układu krążenia. To model oparty na określonych ramach, ale obejmuje także miejsce na indywidualne dostosowania - uniwersalne rozwiązania nie pomogą.
00:04:37:05 - 00:04:38:04
Alina Solomon
A na pewno nie wszystkim pacjentom.
00:04:38:06 - 00:04:52:14
Abigail Acton
Zatem istnieje model oparty na pewnych ramach, a jego różne elementy, które właśnie opisałaś, dotyczą osób uczestniczących w badaniu. w badaniu, ale jednocześnie są dostosowywane do potrzeb poszczególnych uczestników. Czy właśnie tak to działa?
00:04:52:19 - 00:05:10:00
Alina Solomon
Tak. W zależności od tego, na jakim etapie znajdował się każdy uczestnik oraz ilu zmian stylu życia albo diety potrzebował - te kwestie różnią się dość istotnie pomiędzy jednostkami. To samo dotyczy ćwiczeń fizycznych. Wiele zależy od zdolności fizycznych pacjentów i innych czynników.
00:05:10:02 - 00:05:19:07
Abigail Acton
Oczywiście. Jak najbardziej. Wspomniałaś też o działaniach społecznych i nie tylko. Czy możesz opowiedzieć o tym coś więcej i wyjaśnić, jakie działania są twoim zdaniem istotne?
00:05:19:09 - 00:05:41:08
Alina Solomon
Chodzi o zajęcia grupowe, które dotyczyły różnych obszarów interwencji. Na przykład porady żywieniowe. Były także zajęcia grupowe, podczas których pacjenci mogli rozmawiać z dietetykiem, zadawać pytania i nie tylko, a wszystko to w warunkach zajęć grupowych. Mogli także rozmawiać między sobą. I nie tylko. Podobnie wyglądał program ćwiczeń grupowych na siłowni.
00:05:41:10 - 00:05:57:10
Alina Solomon
Organizowaliśmy sesje grupowe poświęcone treningowi poznawczemu, podczas których pacjenci zadawali pytania na temat starzenia się, pamięci i funkcji poznawczych, a także zmian w czasie oraz działań, które mogą podjąć w celu poprawy sytuacji.
00:05:57:15 - 00:06:05:22
Abigail Acton
Rozumiem. Jak mniemam, interakcje społeczne są jednym z działań, które pomagają w zwalczaniu choroby. Połączyliście zatem dwa czynniki.
00:06:05:23 - 00:06:14:13
Alina Solomon
Tak. Wielu uczestników stwierdziło również, że był to jeden z najbardziej istotnych elementów interwencji.
00:06:14:15 - 00:06:34:10
Abigail Acton
Tak, ludzie lubią przebywać z innymi, a interakcje międzyludzkie są ważne dla zdrowia ich mózgu. Zdecydowanie. W porządku. Zatem biorąc pod uwagę to, że w nazwie projektu widnieje zestaw narzędzi, tworzycie narzędzia przeznaczone dla lekarzy i pracowników ochrony zdrowia, które można zaoferować we właściwym czasie i właściwym pacjentom.
00:06:34:12 - 00:06:37:16
Abigail Acton
Jak można je wykorzystać w praktyce?
00:06:37:18 - 00:07:05:03
Alina Solomon
Nasze narzędzia były przeznaczone przede wszystkim dla badaczy, ale ostatecznie miały być również wykorzystywane przez lekarzy. Z punktu widzenia badań istotne było to, by zapewnić ich skuteczność w kontekście różnych populacji charakteryzujących się różnymi uwarunkowaniami gospodarczymi, kulturowymi, geograficznymi i innymi. Część pracy dotyczyła między innymi tłumaczenia, dostosowywania i optymalizacji modelu FINGER poza Finlandią, gdzie został opracowany.
00:07:05:05 - 00:07:28:22
Alina Solomon
Jak przeprowadzić wszystkie badania w zharmonizowany sposób? Nie chcemy, aby badania były zbiorem rozproszonych i niepowiązanych ze sobą elementów. Chcemy, by stanowiły elementy jednej układanki. Chcemy móc dopasować je do siebie. Gdy to zrobimy, będziemy w stanie zobaczyć pełniejszy obraz i wyciągnąć z niego więcej wniosków. Projekt stanowił motor napędowy programu, który nazywamy światowymi FINGERami.
00:07:28:24 - 00:07:33:11
Alina Solomon
To pierwsza globalna sieć multimodalnych badań nad profilaktyką demencji.
00:07:33:11 - 00:07:33:19
Abigail Acton
Rozumiem.
00:07:33:19 - 00:07:34:05
Abigail Acton
Super.
00:07:34:05 - 00:07:40:03
Alina Solomon
Zaczęliśmy od 4 lub 5 krajów, a obecnie liczba członków wzrosła do przeszło 70.
00:07:40:08 - 00:07:46:05
Abigail Acton
Och, fantastycznie. Brzmi doskonale. Musisz odczuwać potężną satysfakcję widząc zainteresowanie tym tematem.
00:07:46:07 - 00:07:51:09
Alina Solomon
Tak. To była spora niespodzianka. Projekt urósł o wiele bardziej niż zakładaliśmy.
00:07:51:09 - 00:07:59:16
Abigail Acton
To musi być zachęcające. Super. Czy masz jakieś wnioski, którymi możesz się z nami podzielić? Czy istnieją jakieś wyniki lub kluczowe wnioski z projektu, o których warto pamiętać?
00:07:59:16 - 00:08:24:05
Alina Solomon
Gdybym miała wybrać jedno z bardziej istotnych odkryć, byłby to fakt, że osoby z genetyczną podatnością na demencję mogą czerpać wiele korzyści z działań związanych ze zmianą stylu życia. To między innymi pacjenci będący nosicielami allelu APOE-ε4, który jest głównym genetycznym czynnikiem ryzyka choroby Alzheimera. Mogą oni nawet odnieść większe korzyści niż osoby niebędące nosicielami.
00:08:24:07 - 00:08:40:04
Alina Solomon
To tylko jedno z odkryć. Wciąż czekają nas dalsze badania. Istotne jest także to, że kobiety z pewną podatnością genetyczną mogą również odnieść większe korzyści niż mężczyźni. To kolejna rzecz, którą musimy jeszcze zbadać.
00:08:40:04 - 00:08:56:14
Abigail Acton
Rozumiem. Tak. Zatem nadal badacie te hipotezy. Ale muszę przyznać, to naprawdę interesujące. To wszystko brzmi wspaniale. Czy na koniec możesz opowiedzieć nam o jakimś zabiegu lub działaniu, które twoim zdaniem okażą się najskuteczniejsze? Co przychodzi ci do głowy w kontekście zmian w stylu życia i zachowania?
00:08:56:16 - 00:09:27:23
Alina Solomon
Jednym z działań, które zaczęliśmy realizować już w trakcie projektu, a teraz kontynuujemy w ramach innych projektów finansowanych przez UE, są tak zwane terapie skojarzone. Projekt FINGER stanowił multimodalną interwencję. Łączył w sobie wiele zagadnień związanych ze stylem życia. Obecnie łączymy je z interwencjami farmakologicznymi. Moim zdaniem to bardzo istotny kierunek działań, na którym należy się skupić -nie istnieje jedna magiczna pigułka, która rozwiąże wszystkie problemy.
00:09:28:00 - 00:09:36:17
Abigail Acton
Z pewnością wymaga to połączenia wielu czynników. Czy możesz podać nam kilka przykładów interwencji związanych ze stylem życia, które twoim zdaniem są najbardziej przydatne lub skuteczne?
00:09:36:22 - 00:09:42:13
Alina Solomon
Nie jestem w stanie uznać, że istnieje jedna uniwersalna interwencja, która zadziała w każdym przypadku.
00:09:42:13 - 00:09:43:04
Abigail Acton
Oczywiście.
00:09:43:05 - 00:09:55:20
Alina Solomon
To multimodalne podejście, które moim zdaniem jest... Ta koncepcja zakłada zajęcie się wieloma czynnikami ryzyka związanymi ze stylem życia i wieloma obszarami stylu życia jednocześnie.
00:09:55:20 - 00:09:58:05
Abigail Acton
Na przykład ćwiczeniami i dietą.
00:09:58:07 - 00:10:23:22
Alina Solomon
Zgadza się, te obszary należą do najważniejszych. Zaczęliśmy od nich, ponieważ wiemy, że są również ważne w profilaktyce chorób układu krążenia, cukrzycy i nie tylko. Do tego dochodzi oczywiście aspekt poznawczy i aktywność społeczna, a także inne obszary. Istnieje długa lista zmiennych czynników ryzyka związanych z demencją. To oznacza, że istnieje też wiele możliwości.
00:10:23:24 - 00:10:24:10
Abigail Acton
W porządku.
00:10:24:11 - 00:10:32:16
Abigail Acton
Fantastycznie! Dziękuję bardzo. Bardzo dobrze to wyjaśniłaś, dziękuję. Czy ktoś ma jakieś pytania do Aliny? Anja? Słucham. O co chciałabyś spytać?
00:10:32:18 - 00:10:52:05
Anja Leist
Jestem bardzo ciekawa twoich wniosków na temat przestrzegania zaleceń. Biorąc pod uwagę etykę, musimy zrozumieć, ile tak naprawdę możemy wymagać od pacjentów. Cóż. Wiele osób ma obowiązki związane z opieką. Niektórzy muszą nadal pracować. Co zatem twoim zdaniem powinno stanowić minimalną normę?
00:10:52:07 - 00:11:19:06
Alina Solomon
Tak, to bardzo dobre pytanie. W zasadzie to dwa pytania połączone w jedno. Jedno dotyczy przestrzegania zaleceń, a drugie intensywności interwencji. Obie te kwestie są bardzo istotne. Jedną z rzeczy, które ustaliliśmy już w trakcie badań, było to, że ten połączony model nie był zbyt uciążliwy dla pacjentów.
00:11:19:08 - 00:11:43:02
Alina Solomon
To zorganizowana i dość intensywna interwencja - w przypadku profilaktyki i ograniczania ryzyka nie chodzi wyłącznie o podejmowanie właściwych działań, ale także o ich odpowiednią intensywność. Dla większości nie było to zbyt uciążliwe. Blisko połowa pacjentów z grupy kontrolnej była przekonana, że należy do grupy interwencyjnej. Cóż. Jest to zatem dobry format.
00:11:43:02 - 00:11:59:00
Alina Solomon
Tak, to możliwe. Ponadto okazuje się skuteczny w dłuższej perspektywie - dysponujemy danymi obejmującymi okres od 7 do 11 lat po interwencji. Wiele wyników wskazuje stosunkowo dobrą skuteczność w czasie.
00:11:59:05 - 00:12:00:13
Abigail Acton
Fantastycznie! Dziękuję.
00:12:00:15 - 00:12:07:14
Alina Solomon
Jest jeszcze kwestia intensywności interwencji. Wciąż analizujemy to zagadnienie.
00:12:07:16 - 00:12:14:16
Abigail Acton
Konieczne jest ustalenie odpowiedniego poziomu. Tak. Aby pacjenci przestrzegali zaleceń. Jak najbardziej. Dziękuję. Czy ktoś jeszcze ma jakieś uwagi lub komentarze? Proszę bardzo. Julio?
00:12:14:20 - 00:12:38:22
Julia Neitzel
Tak. Dziękuję. Alino, prace zrealizowane w ramach FINGER były absolutnie niesamowite, a rozszerzenie ich na cały świat jest niezwykle istotne dla rozwoju tej dziedziny. Cieszę się, że zauważyłaś i zwróciłaś uwagę na genetyczne czynniki ryzyka. Zastanawiam się, jak widzisz przyszłość w tym obszarze. Coraz więcej młodych ludzi zna swoje ryzyko genetyczne.
00:12:38:22 - 00:12:50:02
Anja Leist
Wszystko to dzięki usługom różnych firm. Czy uważasz za skuteczne dopasowywanie interwencji w oparciu o ryzyko genetyczne? Na przykład bycie nosicielem APOE-ε4?
00:12:50:04 - 00:13:14:19
Alina Solomon
Och, dziękuję. To bardzo dobre pytanie i obecnie sprawdzamy to w ramach nowego badania opartego na modelu FINGER - terapii skojarzonej FINGER plus lek, w ramach którego zwiększamy grupę badanych - blisko 50 % uczestników jest nosicielami APOE-ε4 i jest to pytanie, na które chcemy odpowiedzieć.
00:13:14:19 - 00:13:21:19
Alina Solomon
Tak. Chcemy wiedzieć, jak ważne jest ukierunkowanie interwencji na podstawie profilowania genetycznego. Obecnie tego nie wiemy.
00:13:21:22 - 00:13:23:08
Anja Leist
W przyszłości.
00:13:23:10 - 00:13:41:09
Abigail Acton
Tak. To coś, co wymaga dalszych badań. Świetnie. Dziękuję bardzo, Julio. I dziękuję za to pytanie. Przejdę teraz do ciebie. Zapobieganie lub opóźnianie wystąpienia zaburzeń poznawczych i demencji poprzez interwencje związane ze stylem życia jest jednym z największych globalnych wyzwań. Jaka wizja przyświecała wam w chwili rozpoczęcia projektu DIVERT-AD?
00:13:41:13 - 00:14:07:15
Julia Neitzel
Cóż. Chciałabym zacząć od naprawdę dalekosiężnej wizji przyszłości. Chciałabym też zobaczyć przyszłość, w której dbamy o nasz mózg tak samo, jak na przykład o nasze zęby, codziennie je szczotkując. Dziś wszyscy wiemy, że powinniśmy więcej ćwiczyć, więcej spać, zdrowiej się odżywiać. Ale szczerze uważam, że bardzo trudno jest utrzymać motywację, gdy konsekwencje wydają się tak odległe.
00:14:07:17 - 00:14:31:02
Julia Neitzel
Wyobrażam sobie więc przyszłość, w której ludzie będą chodzić na regularne badania kontrolne mózgu, tak jak robimy to w przypadku dentystów. Dlaczego to takie ważne? Już wyjaśniam. Wiemy, że w przypadku uszkodzenia zęba można go naprawić lub wymienić. Nie da się tego zrobić w przypadku mózgu. W przypadku urazu nie da się go naprawić. Profilaktyka jest zatem kluczem do zdrowia.
00:14:31:04 - 00:14:54:15
Julia Neitzel
Dlatego ludzie boją się wiedzy o zdrowiu mózgu. Moim zdaniem, jeśli połączymy to ze spersonalizowanymi poradami dotyczącymi procesów, które naprawdę zachodzą w naszych mózgach oraz informacjami na temat praktycznych działań, ludzie uznają to za cenną i wartościową wiedzę. Właśnie takie podejście nazywam profilaktyką precyzyjną. Dążę do urzeczywistnienia tej wizji.
00:14:54:15 - 00:14:59:18
Julia Neitzel
Chcę, żeby była rzeczywistością dla moich wnuków i motywowała ludzi do wprowadzenia zmian.
00:14:59:18 - 00:15:15:06
Abigail Acton
To brzmi jak absolutnie doskonały pomysł. Z drugiej strony mam ochotę powiedzieć, że nawet bez zastanawiania się można to uznać za coś pożądanego i istotnego. Dbamy o różne części naszego ciała, ale w pewnym sensie wykańczamy nasze mózgi, by poradzić sobie ze wszystkim, prawda?
00:15:15:06 - 00:15:20:22
Abigail Acton
Zatem... Co zrobiliście w ramach projektu, aby spróbować nieco przybliżyć ten cel? Sprawić, że jego osiągnięcie stanie się nieco bardziej realne?
00:15:20:24 - 00:15:44:08
Julia Neitzel
Cóż. Robimy małe kroki naprzód. Zaczęłam badania, które skupiają się na pytaniu o to, jak możemy zmierzyć faktyczne zdrowie mózgu. W tym celu musimy przyjrzeć się mózgom ludzi, którzy jeszcze żyją. W jednym z projektów wykorzystujemy rozwiązanie, jakim jest obrazowanie PET. PET jest skrótem od pozytonowej tomografii emisyjnej.
00:15:44:10 - 00:16:12:19
Julia Neitzel
To bardzo wymyślny, bardzo specjalistyczny skan mózgu, który wykorzystuje niewielką ilość radioaktywnego znacznika do podświetlenia określonych obszarów w mózgu. Możemy na przykład użyć znacznika, aby wskazać chorobę Alzheimera. Stosowanie tej techniki jest bardzo kosztowne. Podczas gdy większość badań z udziałem zdrowych uczestników obejmuje 50 do 100 skanów, nam udało się zeskanować mózgi przeszło 600 zdrowych poznawczo osób.
00:16:12:20 - 00:16:16:02
Abigail Acton
To wspaniałe wieści. Wynik znacznie lepszy niż zwykle. Dobrze. Świetna sprawa.
00:16:16:04 - 00:16:20:02
Julia Neitzel
Cóż. Dzięki temu udało nam się przeprowadzić jedno z największych tego typu badań w Europie.
00:16:20:03 - 00:16:24:12
Abigail Acton
Genialna sprawa. Brawo. W porządku. Super. I co udało się wam dzięki temu ustalić?
00:16:24:15 - 00:16:32:11
Julia Neitzel
Wyniki okazały się naprawdę zaskakujące. Najpierw wyjaśnię może, czego właściwie szukamy. Zatem... Choroba Alzheimera.
00:16:32:16 - 00:16:33:15
Abigail Acton
Jasne. To dobry pomysł.
00:16:33:18 - 00:16:56:03
Anja Leist
Choroba Alzheimera stanowi główną przyczynę demencji. W chorobie Alzheimera występuje szczególne białko zwane amyloidem, które gromadzi się w mózgu w formie lepkich blaszek. Przed analizą danych uznałam, że czynniki zwiększające ryzyko demencji powinny również zwiększać liczbę tych blaszek, które są główną przyczyną demencji.
00:16:56:03 - 00:17:12:12
Julia Neitzel
W rzeczywistości odkryliśmy coś innego. Przyjrzałam się 12 głównym czynnikom ryzyka demencji. Ustaliłam, że tylko cukrzyca jest powiązana z amyloidem. Zatem u osób, które chorowały na cukrzycę, występowało więcej amyloidu w mózgu około 12 lat później.
00:17:12:16 - 00:17:16:05
Abigail Acton
W porządku. Zatem jest to coś, co można przewidzieć.
00:17:16:05 - 00:17:16:24
Julia Neitzel
Tak.
00:17:17:01 - 00:17:19:02
Abigail Acton
A co z innymi sytuacjami i przypadkami?
00:17:19:02 - 00:17:41:17
Julia Neitzel
Cóż, w przypadku wszystkich innych czynników ryzyka, którym się przyglądaliśmy, nie dostrzegliśmy żadnego związku. Warto jednak pamiętać, że są one nadal niezwykle istotne dla zdrowia mózgu, po prostu wykorzystują inne ścieżki. Chronią mózg poprzez poprawę zdrowia układu krążenia, dzięki czemu do mózgu może dopływać więcej krwi. Dodatkowo bezpośrednio poprawiają stan naczyń krwionośnych mózgu.
00:17:41:21 - 00:17:44:02
Julia Neitzel
Mogę podać przykład.
00:17:44:04 - 00:17:44:24
Abigail Acton
Śmiało.
00:17:45:01 - 00:18:13:12
Anja Leist
Kiedy badałam osoby, które nosiły zegarek sportowy przez siedem dni,a następnie zestawiliśmy dane z naszymi skanami PET, na których mogliśmy zobaczyć blaszki, okazało się, że u osób aktywnych występowała taka sama ilość blaszek amyloidowych jak u osób nieaktywnych. Mimo to ogólny kształt ich mózgu wyglądał znacznie lepiej, co oznacza lepszy przepływ krwi w mózgu, ale także mniej drobnych krwotoków, co wskazuje na lepszy stan zdrowia naczyń krwionośnych w mózgu.
00:18:13:14 - 00:18:21:11
Abigail Acton
Czyli blaszki amyloidowe mogą się pojawić, ale mózg jest bardziej odporny i zdolny do radzenia sobie z ich wpływem.
00:18:21:16 - 00:18:36:16
Julia Neitzel
Tak, można właśnie tak to ująć. Ogólny stan zdrowia mózgu, zwłaszcza jeśli chodzi o naczynia krwionośne, jest lepszy u osób, które są aktywne fizycznie. Aktywność zapobiega także chorobom naczyniowym mózgu. To również jest bardzo istotne.
00:18:36:19 - 00:18:38:08
Abigail Acton
Oczywiście, to raczej pożądane.
00:18:38:10 - 00:18:42:05
Julia Neitzel
Zwłaszcza, że to kolejna przyczyna, która może również prowadzić do pogorszenia funkcji poznawczych i demencji.
00:18:42:09 - 00:18:55:03
Abigail Acton
To wszystko jest absolutnie fascynujące. Dziękuję bardzo za podzielenie się tym. Czy jest jakaś jedna kluczowa informacja, którą uważasz za istotną dla przyszłych badań prowadzonych przez innych badaczy lub przez ciebie?
00:18:55:05 - 00:19:20:11
Julia Neitzel
Moim zdaniem bardzo ważne jest zrozumienie, że istnieje wiele ścieżek prowadzących do demencji i dlatego - jak wspomniała Alina - potrzebujemy multimodalnej profilaktyki, które pozwolą nam rozwiązać wszystkie te problemy. Istotne jest znalezienie szlaku choroby Alzheimera, aby naprawdę zapobiec jej rozwojowi. Przeprowadziliśmy jedno badanie, w którym wykazaliśmy, że sen może stanowić jedno z narzędzi.
00:19:20:13 - 00:19:38:16
Julia Neitzel
W jednym z badań wykazaliśmy, że u niektórych pacjentów okresy snu przeplatały się z okresami czuwania. Później w ich mózgach pojawia się więcej blaszek amyloidowych. Może to być więc narzędzie lub ścieżka, ale potrzeba dodatkowych badań, by sprawdzić, czy możemy to wykorzystać w celu zapobiegania chorobie Alzheimera.
00:19:38:22 - 00:19:45:19
Abigail Acton
Świetnie! Dziękuję bardzo. Super. Czy ktoś ma jakieś spostrzeżenia lub pytania do Julii? Alino, proszę. Proszę bardzo.
00:19:45:21 - 00:20:11:22
Alina Solomon
Dziękuję. Przeprowadziłaś wspaniałe badanie obserwacyjne z obrazowaniem mózgu z udziałem tak wielu osób. Jestem ciekawa, co wyniki mówią o jednym z gorących tematów dotyczących pewnej kluczowej kwestii. Jeśli zauważysz akumulację amyloidu lub zobaczysz coś na skanach PET u osób, które nie mają objawów poznawczych... co to oznacza w praktyce?
00:20:11:24 - 00:20:38:24
Julia Neitzel
Uważam, że sam amyloid może nie być kluczowym czynnikiem, ale gromadzenie się blaszek amyloidowych ma wiele negatywnych konsekwencji. Stany zapalne, taupatie i wiele innych. Dlatego moim zdaniem to punkt wyjścia do choroby. Choć nie, być może nie stanowi punktu wyjścia. Jest czynnikiem, który ją wyzwala. Nie jest jedyną przyczyną, ale zdecydowanie jednym z problemów do rozwiązania. O ile chcemy oczywiście...
00:20:38:24 - 00:20:43:09
Julia Neitzel
...interweniować na wczesnym etapie rozwoju choroby. Cóż. Zapobieganie takim patologiom może pomóc.
00:20:43:11 - 00:20:56:04
Alina Solomon
Tak. Możemy też sprawdzić, czy występują inne czynniki ryzyka. Cóż. Tak właśnie to widzę. W przypadku pacjenta bez objawów, u którego gromadzi się amyloid, można w pewnym sensie uznać go za czynnik ryzyka demencji.
00:20:56:04 - 00:20:56:24
Julia Neitzel
Tak.
00:20:57:01 - 00:20:57:24
Abigail Acton
Jak lampka ostrzegawcza.
00:20:58:05 - 00:21:02:13
Alina Solomon
Tak. Demencja może, ale nie musi wystąpić - istnieje po prostu ryzyko.
00:21:02:15 - 00:21:23:24
Abigail Acton
Świetnie! Dziękuję bardzo. Doskonałe wyjaśnienie. Przejdźmy teraz do projektu CRISP, w ramach którego uczestnicy rozważali wpływ kontekstu na starzenie się funkcji poznawczych, koncentrując się na nierównościach związanych z możliwościami edukacyjnymi, a także płcią. Tym razem spoglądamy na zagadnienie z nieco innej perspektywy, analizując inną koncepcję. Wiem, że różnice między płciami są jednym z czynników, które brałaś pod uwagę.
00:21:23:24 - 00:21:26:16
Abigail Acton
Co próbowałaś lepiej zrozumieć? Śmiało.
00:21:26:16 - 00:21:46:11
Anja Leist
Dziękuję bardzo za to pytanie. Cóż. Kiedy sporządziłam wniosek dotyczący projektu CRISP, nie było zbyt wielu badań skupiających się na różnicach między płciami. Tak wiele badań, które czytałam, gdy chciałam lepiej zrozumieć starzenie się funkcji poznawczych, nie uwzględniało różnic między mężczyznami i kobietami w czasie analizy danych.
00:21:46:11 - 00:22:05:13
Anja Leist
Starałam się lepiej zrozumieć różnice między płciami pod względem ryzyka, a także związków między czynnikami ryzyka a starzeniem się funkcji poznawczych oraz demencją. Jednym z pytań było to, czy kobiety i mężczyźni mogą czerpać różne korzyści ze zróżnicowanych porad.
00:22:05:15 - 00:22:15:12
Abigail Acton
W porządku. Super. Dotychczas nie było zatem prac skupionych na różnicach między płciami. Czy możesz powiedzieć mi trochę o tym, co zrobiłaś, aby lepiej zrozumieć to zagadnienie?
00:22:15:18 - 00:22:38:10
Anja Leist
Cóż. Pierwszy etap prac obejmował opisanie różnic w ryzyku dla mężczyzn i kobiet. Przyglądaliśmy się temu, jakie poszczególne czynniki ryzyka są mniej lub bardziej powszechne u mężczyzn i kobiet w różnych kohortach, zależnie od wieku i kraju zamieszkania. To był jeden z aspektów, którym przyglądaliśmy się w publikacjach.
00:22:38:12 - 00:23:04:05
Anja Leist
Chciałam także lepiej zrozumieć kontekst różnic w możliwościach mężczyzn i kobiet w ciągu swojego życia. Zagadnienie równości płci jest czymś, co w moim odczuciu nie jest w ogóle brane pod uwagę. Na podstawie badań socjologicznych możemy systematycznie badać możliwości edukacyjne chłopców i dziewcząt.
00:23:04:05 - 00:23:32:10
Anja Leist
Nierówność szans edukacyjnych może wyjaśnić wiele aspektów życiorysów ludzi. Może także wskazywać na to, jak ludzie radzą sobie pod koniec życia. Z punktu widzenia metodyki, staraliśmy się dobrać próbę osób z różnych państw europejskich urodzonych w różnym czasie, a następnie zbadać nierówności szans edukacyjnych.
00:23:32:12 - 00:23:36:11
Anja Leist
W tym aspekty takie jak znaczenie rodziców.
00:23:36:13 - 00:23:37:07
Abigail Acton
Cóż.
00:23:37:09 - 00:24:06:04
Julia Neitzel
Ich wpływ an uzyskanie wyższego wykształcenia? Cóż. Z badań wyszło, że nierówność szans edukacyjnych ma duże znaczenie. Ponadto kobiety należące do grup znajdujących się w trudniejszej sytuacji były bardziej narażone na wyższe poziomy nierówności. Istnieje zatem zróżnicowane wyjaśnienie starzenia się funkcji poznawczych. Czasem można usłyszeć żart, że jeśli ktoś chce się zdrowo zestarzeć, musi mądrze wybrać swoich rodziców.
00:24:06:06 - 00:24:07:08
Abigail Acton
Bardzo trafne.
00:24:07:10 - 00:24:16:07
Anja Leist
Owszem. I możliwe do zmiany. Ten aspekt był dla mnie naprawdę interesujący. Zaczęłam więc projekt i nadal go realizuję.
00:24:16:12 - 00:24:31:10
Abigail Acton
Tak. To jest absolutnie fascynujące. Zastanawia mnie jedna rzecz - jaki występuje związek między starzeniem się funkcji poznawczych a być może gorszymi perspektywami społeczno-gospodarczymi? Jaki związek udało ci się ustalić?
00:24:31:12 - 00:24:35:07
Anja Leist
Z punktu widzenia zmienności czynników ryzyka...
00:24:35:07 - 00:24:35:16
Abigail Acton
Na przykład.
00:24:35:16 - 00:24:59:02
Julia Neitzel
Edukacja ma naprawdę istotne znaczenie. Jest to jeden z najważniejszych zmiennych czynników ryzyka. Istnieje również wiele badań symulacyjnych i rzeczywistych z udziałem uczniów szkół, które pokazują, że istnieje zależność między dawką a reakcją, czyli między edukacją a funkcjonowaniem poznawczym. To może przynajmniej częściowo przekładać się na wyjaśnienie poziomów funkcji poznawczych w starszym wieku.
00:24:59:04 - 00:25:05:10
Abigail Acton
Rozumiem. Dobrze, doskonale. Często można usłyszeć w tym kontekście o rezerwie poznawczej. Czy także tutaj mówimy właśnie o tym?
00:25:05:16 - 00:25:09:07
Anja Leist
Tak. Rezerwa poznawcza to w pewnym sensie uniwersalny termin.
00:25:09:07 - 00:25:12:24
Abigail Acton
Przynajmniej w tej chwili. Czy możesz nam wyjaśnić, co oznacza? Co właściwie przez to rozumiemy?
00:25:13:02 - 00:25:34:20
Anja Leist
Wyjaśnia rozdźwięk między patologią mózgu a sprawnością funkcji poznawczych w podeszłym wieku. Nadal nie mamy biomarkera, który powiedziałby nam, czy ktoś cierpi na upośledzenie funkcji poznawczych. Dany pacjent może osiągać dobre wyniki w testach pamięci lub nie. Ale ta rozbieżność nie stanowi tak naprawdę wyjaśnienia. Tak? To nie jest właściwy mechanizm.
00:25:34:20 - 00:26:00:20
Anja Leist
Bierzemy więc pod uwagę kwestie takie jak przetwarzanie informacji czy większą złożoność sieci neuronowych. Ale na razie nie możemy tego zbadać empirycznie. Jestem nadal przekonana, że edukacja odgrywa istotną rolę. Możemy to tłumaczyć stymulacją poznawczą i społeczną. Cóż. Chodzi o długotrwałą ekspozycję na zadania stymulujące funkcje poznawcze. To samo dotyczy złożoności pracy zawodowej.
00:26:00:20 - 00:26:30:17
Anja Leist
To, czym zajmujemy się zawodowo przez całe życie, ma duże znaczenie dla funkcjonowania poznawczego i starzenia się. Przyglądaliśmy się też temu, czym zajmują się mężczyźni i kobiety w ciągu całego życia. Kobiety i mężczyzn urodzonych w latach 20., 30., 40. i 50. charakteryzowały bardzo różne życiorysy zawodowe i rodzinne. Istnieje także wiele interesujących badań pokazujących, że istotne jest to, jak łączymy karierę zawodową z życiem rodzinnym.
00:26:30:17 - 00:26:32:13
Anja Leist
Zwłaszcza w przypadku rodziców.
00:26:32:15 - 00:26:48:16
Abigail Acton
Rozumiem. Brzmi interesująco. Czyli innymi słowy, im bardziej stymulujące poznawczo, wymagające i pełne wyzwań życie prowadzisz, tym lepiej działa mózg w podeszłym wieku? Czy właśnie to próbujesz powiedzieć?
00:26:48:18 - 00:26:51:06
Anja Leist
Na tym opiera się koncepcja rezerwy poznawczej.
00:26:51:08 - 00:26:51:18
Abigail Acton
Tak?
00:26:51:19 - 00:27:01:00
Anja Leist
Koncepcja. Tak. Nie dotyczy to w zasadzie jednostek. Ale kiedy spojrzymy na te duże zbiory danych dotyczące populacji, znajdziemy te powiązania.
00:27:01:03 - 00:27:02:14
Abigail Acton
Dostrzegamy pewne wzorce.
00:27:02:14 - 00:27:02:19
Anja Leist
Tak.
00:27:02:19 - 00:27:11:08
Abigail Acton
Tak. Już rozumiem. Super. Biorąc pod uwagę twoją pracę, które rezultaty uważasz za najważniejsze i chcesz, by zostały zrozumiane przez ludzi?
00:27:11:10 - 00:27:34:11
Anja Leist
Z moich wyników wynika, że zadajemy naprawdę wiele pytań w publikacjach. Jestem badaczką, zatem narzekam na brak danych dotyczących pewnych zagadnień. Jeśli chodzi o różnice między płciami, nadal nie wiemy wielu rzeczy - na przykład jak menopauza i rozregulowanie metabolizmu glukozy w jej wyniku wpływa na ryzyko demencji.
00:27:34:17 - 00:27:57:16
Anja Leist
Wciąż czeka nas wiele pracy. Ale dysponujemy też istotną wiedzą. Julia i Alina wskazały, że bardzo ważne jest na przykład dbanie o zdrowie układu krążenia. Zawsze zalecam ludziom, aby robili badania profilaktyczne. Znam wielu ludzi, którzy nigdy nie chodzą d lekarzy - dotyczy to zarówno mężczyzn, jak i kobiet. Oczywiście są też inne rzeczy.
00:27:57:18 - 00:28:20:07
Anja Leist
Aktywność fizyczna i więcej ruchu, ochrona uszu i oczu. W wynikach ankiet widzimy, że ludzie ignorują tego rodzaju podstawowe zachowania, które pozwalają na dbanie o zdrowie mózgu, takie jak noszenie kasku podczas jazdy na nartach lub na rowerze. Realizujemy obecnie projekt poświęcony temu zagadnieniu, aby rozpowszechnić informacje na ten temat.
00:28:20:09 - 00:28:38:16
Anja Leist
Ludzie obawiają się demencji. Martwią się o zdrowie swoich mózgów. Ale jednocześnie nie wiedzą zbyt wiele o tym, jak zmniejszyć ryzyko wystąpienia chorób mózgu. Na stronie getbrainhealthy.org gromadzimy te informacje i dbamy o to, by były dostępne dla wszystkich.
00:28:38:22 - 00:28:57:21
Abigail Acton
I tym akcentem możemy w zasadzie zakończyć naszą rozmowę, przypominając wszystkim, że istnieją materiały, z którymi można się zapoznać, aby lepiej zrozumieć to zagadnienie. Rozumiem, ze gdy mówisz o badaniach lekarskich, chodzi także o poziom cukru we krwi i parametry takie jak cholesterol, ciśnienie krwi i tak dalej. Natomiast porada o ochronie oczu i uszu jest bardzo ciekawa - na przykład odpowiednie okulary korekcyjne lub aparat słuchowy.
00:28:58:01 - 00:29:04:12
Abigail Acton
Dlaczego jest to takie ważne? Jaki jest związek między stymulacją oczu i uszu a naszymi mózgami? Na czym polega powiązanie?
00:29:04:14 - 00:29:35:18
Anja Leist
Przyjrzeliśmy się szczególnie ubytkowi słuchu i aparatom słuchowym. W ramach publikacji opracowanej wspólnie z Aliną wykorzystaliśmy brytyjski Biobank, aby zrozumieć, czy noszenie aparatu słuchowego ma znaczenie. Nasza koncepcja mechanizmu działania zakłada, że w przypadku utraty słuchu następuje ograniczenie stymulacji społecznej i poznawczej, ponieważ ludzie wycofują się ze swoich zwykłych aktywności społecznych, nie mogąc w znaczący sposób uczestniczyć w rozmowach.
00:29:35:22 - 00:29:45:01
Abigail Acton
Rozumiem, to rzeczywiście problem. A wiemy już, że interakcje społeczne są bardzo ważne dla zdrowia mózgu. Cóż, dziękuję za wyjaśnienie. Czy ktoś ma jakieś uwagi lub spostrzeżenia? Alino? Tak.
00:29:45:01 - 00:30:12:06
Alina Solomon
Tak. Anja, jedna uwaga dotycząca artykułu, nad którym razem pracowałyśmy. Została tam poruszona jeszcze jedna istotna kwestia, zwłaszcza dziś - wiele miejsca poświęciłyśmy tam danym ze świata, zwłaszcza danym dotyczącym prawdziwych pacjentów. Jedną z rzeczy, które wykazał ten artykuł, był utrudniony dostęp do rzeczywistych danych.
00:30:12:08 - 00:30:34:16
Alina Solomon
Obecnie badacze kładą na to duży nacisk. Dostęp do danych ze świata rzeczywistego, dużych zbiorów danych i tak dalej jest kluczowy, ale nie stanowi kompleksowego rozwiązania wszystkich problemów. Czasem może przełożyć się na nieprawidłowe i niezbyt przydatne wnioski.
00:30:34:21 - 00:30:36:10
Abigail Acton
Dane mogą wprowadzać w błąd.
00:30:36:12 - 00:30:46:16
Alina Solomon
Tak. Mogą wprowadzać w błąd. To prawda. To kolejna istotna rzecz, która wynikła z przeprowadzonego przez nas badania.
00:30:46:18 - 00:30:48:04
Anja Leist
Tak, całkowicie się z tobą zgadzam.
00:30:48:06 - 00:31:03:19
Alina Solomon
Nadal potrzebujemy badań podobnych do tych, które przeprowadzałyśmy. Potrzebujemy badań obserwacyjnych. Potrzebujemy badań interwencyjnych. Nie możemy polegać wyłącznie na danych dotyczących pacjentów. Same dane nie wystarczą.
00:31:03:21 - 00:31:33:09
Anja Leist
Zgadzam się z tobą w 100%. Obecnie piszę artykuł przeglądowy na temat tego problemu brakujących danych. W wielu przypadkach nie chodzi tylko o dane dotyczące opieki zdrowotnej, ale o wszystkie możliwe dane, prawda? Chodzi też o osoby, które są mniej chętne do udziału w badaniach, które mogą mieć mniejsze zaufanie do badaczy, które mogą nie być w miejscach, w których mamy do nich dostęp jako badacze.
00:31:33:09 - 00:31:52:15
Anja Leist
Wiele kwestii wymaga zbadania. Jeśli chodzi o wyciąganie wniosków medycznych na podstawie naszych badań, zalecamy daleko idącą ostrożność. Algorytmy opieki zdrowotnej będą oparte na rzeczywistych przypadkach, ale uwzględnią też wszystkie odchylenia występujące obecnie w świecie rzeczywistym.
00:31:52:17 - 00:32:13:24
Abigail Acton
To prawda. Kwestia uprzedzeń, odchyleń i algorytmów to kolejna puszka Pandory. W porządku. Pragnę podziękować wam wszystkim za podzielenie się wiedzą na temat waszych fascynujących badań. To naprawdę interesujące i ciekawe zagadnienia - zwłaszcza, że samo myślenie o tych kwestiach może czasami spowodować panikę. Oczywiste jest jednak, że pojawiają się nowe możliwości, a realizowane badania będą miały istotny wpływ na przyszłość.
00:32:13:24 - 00:32:25:04
Abigail Acton
Szczególnie podoba mi się koncepcja różnych badań lekarskich. Zachęcam wszystkich do umawiania się i chodzenia na badania. Tak można zadbać o mózg i całe ciało. Uważam, że to bardzo ważne. Dziękuję wam za poświęcony czas.
00:32:25:06 - 00:32:26:17
Anja Leist
Dziękuję. Do zobaczenia.
00:32:26:19 - 00:32:28:00
Julia Neitzel
Dziękuję. Do zobaczenia.
00:32:28:00 - 00:32:28:17
Alina Solomon
Dziękuję. Do zobaczenia.
00:32:28:18 - 00:32:34:01
Abigail Acton
Do zobaczenia. Powodzenia w waszych projektach.
00:32:34:03 - 00:32:48:08
Abigail Acton
Jeśli podobał ci się ten odcinek, obserwuj nasz podcast w serwisach Spotify, Podcasty Apple oraz na innych platformach podcastowych. Możesz też zajrzeć na stronę naszego podcastu w serwisie CORDIS. Zachęcam też do zasubskrybowania naszego podcastu – w ten sposób nie ominą cię informacje na temat najciekawszych badań naukowych finansowanych przez UE.
00:32:48:10 - 00:33:07:13
Abigail Acton
Jeśli lubisz nas słuchać, możesz powiedzieć o nas znajomym! Dotychczas rozmawialiśmy o zagrożeniach dla demokracji i o metodach skutecznego stawiania czoła wyzwaniom. Zastanawialiśmy się także, jak mogło pachnieć piekło dla średniowiecznych ludzi. Nie, to nie było przejęzyczenie. W jednym z odcinków poruszyliśmy też działania mające na celu odbijanie asteroid zagrażających Ziemi. Z pewnością znajdziesz coś, co pobudzi twoją ciekawość.
00:33:07:15 - 00:33:29:19
Abigail Acton
Być może uczestniczysz w projekcie lub chcesz uzyskać dofinansowanie. Zapraszamy do serwisu CORDIS, gdzie znajdziesz informacje, czym zajmują się inni badacze zajmujący się twoją dziedziną. Zajrzyj na nasz portal i poznaj badania, które zmieniają świat. Czekamy także na wiadomości, informacje i opinie. Możesz skontaktować się z nami pod adresem editorial@cordis.europa.eu. Do usłyszenia!
Poniższy tekst jest tłumaczeniem transkrypcji przygotowanej przez SI.
00:00:16:05 - 00:00:35:22
Abigail Acton
Dzień dobry! Witam wszystkich w nowym odcinku podcastu CORDIScovery! Z tej strony Abigail Acton. Jesteśmy świadkami postępów dotyczących walki z demencją i problemami poznawczymi wynikającymi z podeszłego wieku. Komisja Europejska zezwoliła na dopuszczenie do obrotu w UE leku Kisunla stosowanego do leczenia łagodnych zaburzeń poznawczych, w tym łagodnej demencji we wczesnych stadiach choroby Alzheimera.
00:00:36:01 - 00:00:58:14
Abigail Acton
Oprócz nowych leków, wiemy także coraz więcej na temat tego, czemu niektóre osoby doświadczają demencji mocniej niż inne, a także analizujemy wpływ czynników społeczno-gospodarczych na te schorzenia. Czasem jednak można odnieść wrażenie, że mamy do czynienia z wyścigiem z czasem. Według szacunków na całym świecie żyje ponad 50 milionów osób cierpiących na chorobę Alzheimera i powiązane z nią zaburzenia. W rezultacie stanowią one najpowszechniej występującą klasę chorób neurodegeneracyjnych.
00:00:58:16 - 00:01:21:01
Abigail Acton
Zdaniem ekspertów ich liczba będzie się podwajać co 20 lat wraz ze starzeniem się społeczeństwa. Rozwiązania oparte na danych i dowodach mogą pomóc w lepszej koordynacji systemów opieki zdrowotnej i społecznej w całej Unii Europejskiej. Porozmawiajmy z naszymi trzema gościniami, których projekty skorzystały z finansowania badań i innowacji, aby poznać najnowsze osiągnięcia w tej dziedzinie.
00:01:21:03 - 00:01:39:03
Abigail Acton
Alina Solomon jest wykładowczynią neuroepidemiologii na Uniwersytecie Wschodniej Finlandii, wykładowczynią wizytującą Imperial College London i starszą badaczką w Instytucie Karolinska. Jest szczególnie zainteresowana wykrywaniem ryzyka demencji i zabiegami pozwalającymi na jego zmniejszenie. Dzień dobry.
00:01:39:09 - 00:01:40:03
Alina Solomon
Dzień dobry.
00:01:40:05 - 00:01:58:08
Abigail Acton
Dziękuję, że do nas dołączyłaś. Julia Neitzel jest adiunktką w Zakładzie Radiologii i Medycyny Nuklearnej w Centrum Medycznym Uniwersytetu Erazma w Rotterdamie w Niderlandach. Wykorzystuje skany mózgu zgromadzone w ramach przekrojowych badań populacyjnych, aby odkryć, jakie czynniki wpływają pozytywnie i negatywnie na zdrowie mózgu. Dzień dobry, Julio.
00:01:58:10 - 00:01:59:05
Julia Neitzel
Dzień dobry.
00:01:59:07 - 00:02:07:06
Abigail Acton
Dzień dobry. Wykładowczyni Uniwersytetu w Luksemburgu Anja Leist wkrótce obejmie stanowisko na Uniwersytecie w Heidelbergu.
00:02:07:08 - 00:02:16:24
Abigail Acton
Jej badania skupiają się na różnicach między płciami, nierównościach społeczno-gospodarczych i zmniejszaniu ryzyka związanego z zanikiem funkcji poznawczych i demencją w wyniku starzenia się organizmu. Dzień dobry.
00:02:17:01 - 00:02:17:20
Anja Leist
Dzień dobry.
00:02:17:22 - 00:02:31:15
Abigail Acton
Alino, pozwól że zacznę dziś od ciebie. Projekt Brain Health Toolbox zakłada opracowanie strategii pozwalającej na przewidywanie demencji i skuteczną profilaktykę. Dotychczas temu obszarowi poświęcono wiele uwagi. Jaką lukę w naszej wiedzy starał się wypełnić projekt Brain Health Toolbox?
00:02:31:15 - 00:02:33:07
Abigail Acton
Śmiało.
00:02:33:09 - 00:02:58:10
Alina Solomon
Tak naprawdę są dwie główne luki. Jedna z nich to luka między identyfikacją ryzyka demencji a faktycznymi działaniami mającymi na celu jego ograniczenie. Ryzyko i profilaktyka to dwie strony tego samego medalu, które istotnie różnią się od siebie. Możemy zapytać na przykład, czy osoby charakteryzujące się wysokim ryzykiem demencji mają także wysoki potencjał w zakresie jej profilaktyki? Kto może skorzystać z zabiegów i przy jakim poziomie ryzyka lub w jakim stadium choroby?
00:02:58:12 - 00:03:24:18
Alina Solomon
Występuje również przepaść między lekami i zabiegami niefarmakologicznymi. Mam na myśli nowe leki na chorobę Alzheimera. Są testowane na osobach we wczesnych stadiach zagrożenia chorobą oraz samej choroby, które jeszcze nie cierpią na demencję. Z mojego punktu widzenia zarówno leki, jak i zabiegi niefarmakologiczne mają ten sam główny cel - zmniejszenie ryzyka demencji. W tym czasie zakończyliśmy badanie FINGER.
00:03:24:20 - 00:03:33:21
Alina Solomon
Mowa o Fińskim Geriatrycznym Badaniu Interwencyjnym, którego celem było zapobieganie upośledzeniu funkcji poznawczych i niepełnosprawności. To był świetny fundament dla naszego projektu.
00:03:33:23 - 00:03:39:23
Abigail Acton
W porządku. Super. Zatem jeśli chodzi o ograniczanie ryzyka i profilaktykę, jakie strategie były brane pod uwagę?
00:03:40:00 - 00:04:02:17
Alina Solomon
Chciałam przede wszystkim postawić na precyzyjną profilaktykę. Projekt Brain Health Toolbox skupiał się na opracowaniu narzędzi, których naukowcy i lekarze potrzebują, by zastosować właściwe rozwiązania u właściwych pacjentów we właściwym czasie. Pracowaliśmy nad modelami chorób i algorytmami przewidywania ryzyka, ale tym razem sprawdziliśmy je również w rzeczywistych badaniach interwencyjnych opartych na modelu FINGER.
00:04:02:19 - 00:04:37:03
Alina Solomon
FINGER to multimodalny model zmian w stylu życia. Obejmuje porady żywieniowe opracowane z myślą o zapewnieniu zdrowej, zbilansowanej diety. Nie chodzi tu o utratę wagi, chyba że jest to wskazane z medycznego punktu widzenia. Do tego dochodzi program ćwiczeń, trening umiejętności poznawczych, aktywność społeczna i ograniczanie metabolicznych czynników ryzyka chorób układu krążenia. To model oparty na określonych ramach, ale obejmuje także miejsce na indywidualne dostosowania - uniwersalne rozwiązania nie pomogą.
00:04:37:05 - 00:04:38:04
Alina Solomon
A na pewno nie wszystkim pacjentom.
00:04:38:06 - 00:04:52:14
Abigail Acton
Zatem istnieje model oparty na pewnych ramach, a jego różne elementy, które właśnie opisałaś, dotyczą osób uczestniczących w badaniu. w badaniu, ale jednocześnie są dostosowywane do potrzeb poszczególnych uczestników. Czy właśnie tak to działa?
00:04:52:19 - 00:05:10:00
Alina Solomon
Tak. W zależności od tego, na jakim etapie znajdował się każdy uczestnik oraz ilu zmian stylu życia albo diety potrzebował - te kwestie różnią się dość istotnie pomiędzy jednostkami. To samo dotyczy ćwiczeń fizycznych. Wiele zależy od zdolności fizycznych pacjentów i innych czynników.
00:05:10:02 - 00:05:19:07
Abigail Acton
Oczywiście. Jak najbardziej. Wspomniałaś też o działaniach społecznych i nie tylko. Czy możesz opowiedzieć o tym coś więcej i wyjaśnić, jakie działania są twoim zdaniem istotne?
00:05:19:09 - 00:05:41:08
Alina Solomon
Chodzi o zajęcia grupowe, które dotyczyły różnych obszarów interwencji. Na przykład porady żywieniowe. Były także zajęcia grupowe, podczas których pacjenci mogli rozmawiać z dietetykiem, zadawać pytania i nie tylko, a wszystko to w warunkach zajęć grupowych. Mogli także rozmawiać między sobą. I nie tylko. Podobnie wyglądał program ćwiczeń grupowych na siłowni.
00:05:41:10 - 00:05:57:10
Alina Solomon
Organizowaliśmy sesje grupowe poświęcone treningowi poznawczemu, podczas których pacjenci zadawali pytania na temat starzenia się, pamięci i funkcji poznawczych, a także zmian w czasie oraz działań, które mogą podjąć w celu poprawy sytuacji.
00:05:57:15 - 00:06:05:22
Abigail Acton
Rozumiem. Jak mniemam, interakcje społeczne są jednym z działań, które pomagają w zwalczaniu choroby. Połączyliście zatem dwa czynniki.
00:06:05:23 - 00:06:14:13
Alina Solomon
Tak. Wielu uczestników stwierdziło również, że był to jeden z najbardziej istotnych elementów interwencji.
00:06:14:15 - 00:06:34:10
Abigail Acton
Tak, ludzie lubią przebywać z innymi, a interakcje międzyludzkie są ważne dla zdrowia ich mózgu. Zdecydowanie. W porządku. Zatem biorąc pod uwagę to, że w nazwie projektu widnieje zestaw narzędzi, tworzycie narzędzia przeznaczone dla lekarzy i pracowników ochrony zdrowia, które można zaoferować we właściwym czasie i właściwym pacjentom.
00:06:34:12 - 00:06:37:16
Abigail Acton
Jak można je wykorzystać w praktyce?
00:06:37:18 - 00:07:05:03
Alina Solomon
Nasze narzędzia były przeznaczone przede wszystkim dla badaczy, ale ostatecznie miały być również wykorzystywane przez lekarzy. Z punktu widzenia badań istotne było to, by zapewnić ich skuteczność w kontekście różnych populacji charakteryzujących się różnymi uwarunkowaniami gospodarczymi, kulturowymi, geograficznymi i innymi. Część pracy dotyczyła między innymi tłumaczenia, dostosowywania i optymalizacji modelu FINGER poza Finlandią, gdzie został opracowany.
00:07:05:05 - 00:07:28:22
Alina Solomon
Jak przeprowadzić wszystkie badania w zharmonizowany sposób? Nie chcemy, aby badania były zbiorem rozproszonych i niepowiązanych ze sobą elementów. Chcemy, by stanowiły elementy jednej układanki. Chcemy móc dopasować je do siebie. Gdy to zrobimy, będziemy w stanie zobaczyć pełniejszy obraz i wyciągnąć z niego więcej wniosków. Projekt stanowił motor napędowy programu, który nazywamy światowymi FINGERami.
00:07:28:24 - 00:07:33:11
Alina Solomon
To pierwsza globalna sieć multimodalnych badań nad profilaktyką demencji.
00:07:33:11 - 00:07:33:19
Abigail Acton
Rozumiem.
00:07:33:19 - 00:07:34:05
Abigail Acton
Super.
00:07:34:05 - 00:07:40:03
Alina Solomon
Zaczęliśmy od 4 lub 5 krajów, a obecnie liczba członków wzrosła do przeszło 70.
00:07:40:08 - 00:07:46:05
Abigail Acton
Och, fantastycznie. Brzmi doskonale. Musisz odczuwać potężną satysfakcję widząc zainteresowanie tym tematem.
00:07:46:07 - 00:07:51:09
Alina Solomon
Tak. To była spora niespodzianka. Projekt urósł o wiele bardziej niż zakładaliśmy.
00:07:51:09 - 00:07:59:16
Abigail Acton
To musi być zachęcające. Super. Czy masz jakieś wnioski, którymi możesz się z nami podzielić? Czy istnieją jakieś wyniki lub kluczowe wnioski z projektu, o których warto pamiętać?
00:07:59:16 - 00:08:24:05
Alina Solomon
Gdybym miała wybrać jedno z bardziej istotnych odkryć, byłby to fakt, że osoby z genetyczną podatnością na demencję mogą czerpać wiele korzyści z działań związanych ze zmianą stylu życia. To między innymi pacjenci będący nosicielami allelu APOE-ε4, który jest głównym genetycznym czynnikiem ryzyka choroby Alzheimera. Mogą oni nawet odnieść większe korzyści niż osoby niebędące nosicielami.
00:08:24:07 - 00:08:40:04
Alina Solomon
To tylko jedno z odkryć. Wciąż czekają nas dalsze badania. Istotne jest także to, że kobiety z pewną podatnością genetyczną mogą również odnieść większe korzyści niż mężczyźni. To kolejna rzecz, którą musimy jeszcze zbadać.
00:08:40:04 - 00:08:56:14
Abigail Acton
Rozumiem. Tak. Zatem nadal badacie te hipotezy. Ale muszę przyznać, to naprawdę interesujące. To wszystko brzmi wspaniale. Czy na koniec możesz opowiedzieć nam o jakimś zabiegu lub działaniu, które twoim zdaniem okażą się najskuteczniejsze? Co przychodzi ci do głowy w kontekście zmian w stylu życia i zachowania?
00:08:56:16 - 00:09:27:23
Alina Solomon
Jednym z działań, które zaczęliśmy realizować już w trakcie projektu, a teraz kontynuujemy w ramach innych projektów finansowanych przez UE, są tak zwane terapie skojarzone. Projekt FINGER stanowił multimodalną interwencję. Łączył w sobie wiele zagadnień związanych ze stylem życia. Obecnie łączymy je z interwencjami farmakologicznymi. Moim zdaniem to bardzo istotny kierunek działań, na którym należy się skupić -nie istnieje jedna magiczna pigułka, która rozwiąże wszystkie problemy.
00:09:28:00 - 00:09:36:17
Abigail Acton
Z pewnością wymaga to połączenia wielu czynników. Czy możesz podać nam kilka przykładów interwencji związanych ze stylem życia, które twoim zdaniem są najbardziej przydatne lub skuteczne?
00:09:36:22 - 00:09:42:13
Alina Solomon
Nie jestem w stanie uznać, że istnieje jedna uniwersalna interwencja, która zadziała w każdym przypadku.
00:09:42:13 - 00:09:43:04
Abigail Acton
Oczywiście.
00:09:43:05 - 00:09:55:20
Alina Solomon
To multimodalne podejście, które moim zdaniem jest... Ta koncepcja zakłada zajęcie się wieloma czynnikami ryzyka związanymi ze stylem życia i wieloma obszarami stylu życia jednocześnie.
00:09:55:20 - 00:09:58:05
Abigail Acton
Na przykład ćwiczeniami i dietą.
00:09:58:07 - 00:10:23:22
Alina Solomon
Zgadza się, te obszary należą do najważniejszych. Zaczęliśmy od nich, ponieważ wiemy, że są również ważne w profilaktyce chorób układu krążenia, cukrzycy i nie tylko. Do tego dochodzi oczywiście aspekt poznawczy i aktywność społeczna, a także inne obszary. Istnieje długa lista zmiennych czynników ryzyka związanych z demencją. To oznacza, że istnieje też wiele możliwości.
00:10:23:24 - 00:10:24:10
Abigail Acton
W porządku.
00:10:24:11 - 00:10:32:16
Abigail Acton
Fantastycznie! Dziękuję bardzo. Bardzo dobrze to wyjaśniłaś, dziękuję. Czy ktoś ma jakieś pytania do Aliny? Anja? Słucham. O co chciałabyś spytać?
00:10:32:18 - 00:10:52:05
Anja Leist
Jestem bardzo ciekawa twoich wniosków na temat przestrzegania zaleceń. Biorąc pod uwagę etykę, musimy zrozumieć, ile tak naprawdę możemy wymagać od pacjentów. Cóż. Wiele osób ma obowiązki związane z opieką. Niektórzy muszą nadal pracować. Co zatem twoim zdaniem powinno stanowić minimalną normę?
00:10:52:07 - 00:11:19:06
Alina Solomon
Tak, to bardzo dobre pytanie. W zasadzie to dwa pytania połączone w jedno. Jedno dotyczy przestrzegania zaleceń, a drugie intensywności interwencji. Obie te kwestie są bardzo istotne. Jedną z rzeczy, które ustaliliśmy już w trakcie badań, było to, że ten połączony model nie był zbyt uciążliwy dla pacjentów.
00:11:19:08 - 00:11:43:02
Alina Solomon
To zorganizowana i dość intensywna interwencja - w przypadku profilaktyki i ograniczania ryzyka nie chodzi wyłącznie o podejmowanie właściwych działań, ale także o ich odpowiednią intensywność. Dla większości nie było to zbyt uciążliwe. Blisko połowa pacjentów z grupy kontrolnej była przekonana, że należy do grupy interwencyjnej. Cóż. Jest to zatem dobry format.
00:11:43:02 - 00:11:59:00
Alina Solomon
Tak, to możliwe. Ponadto okazuje się skuteczny w dłuższej perspektywie - dysponujemy danymi obejmującymi okres od 7 do 11 lat po interwencji. Wiele wyników wskazuje stosunkowo dobrą skuteczność w czasie.
00:11:59:05 - 00:12:00:13
Abigail Acton
Fantastycznie! Dziękuję.
00:12:00:15 - 00:12:07:14
Alina Solomon
Jest jeszcze kwestia intensywności interwencji. Wciąż analizujemy to zagadnienie.
00:12:07:16 - 00:12:14:16
Abigail Acton
Konieczne jest ustalenie odpowiedniego poziomu. Tak. Aby pacjenci przestrzegali zaleceń. Jak najbardziej. Dziękuję. Czy ktoś jeszcze ma jakieś uwagi lub komentarze? Proszę bardzo. Julio?
00:12:14:20 - 00:12:38:22
Julia Neitzel
Tak. Dziękuję. Alino, prace zrealizowane w ramach FINGER były absolutnie niesamowite, a rozszerzenie ich na cały świat jest niezwykle istotne dla rozwoju tej dziedziny. Cieszę się, że zauważyłaś i zwróciłaś uwagę na genetyczne czynniki ryzyka. Zastanawiam się, jak widzisz przyszłość w tym obszarze. Coraz więcej młodych ludzi zna swoje ryzyko genetyczne.
00:12:38:22 - 00:12:50:02
Anja Leist
Wszystko to dzięki usługom różnych firm. Czy uważasz za skuteczne dopasowywanie interwencji w oparciu o ryzyko genetyczne? Na przykład bycie nosicielem APOE-ε4?
00:12:50:04 - 00:13:14:19
Alina Solomon
Och, dziękuję. To bardzo dobre pytanie i obecnie sprawdzamy to w ramach nowego badania opartego na modelu FINGER - terapii skojarzonej FINGER plus lek, w ramach którego zwiększamy grupę badanych - blisko 50 % uczestników jest nosicielami APOE-ε4 i jest to pytanie, na które chcemy odpowiedzieć.
00:13:14:19 - 00:13:21:19
Alina Solomon
Tak. Chcemy wiedzieć, jak ważne jest ukierunkowanie interwencji na podstawie profilowania genetycznego. Obecnie tego nie wiemy.
00:13:21:22 - 00:13:23:08
Anja Leist
W przyszłości.
00:13:23:10 - 00:13:41:09
Abigail Acton
Tak. To coś, co wymaga dalszych badań. Świetnie. Dziękuję bardzo, Julio. I dziękuję za to pytanie. Przejdę teraz do ciebie. Zapobieganie lub opóźnianie wystąpienia zaburzeń poznawczych i demencji poprzez interwencje związane ze stylem życia jest jednym z największych globalnych wyzwań. Jaka wizja przyświecała wam w chwili rozpoczęcia projektu DIVERT-AD?
00:13:41:13 - 00:14:07:15
Julia Neitzel
Cóż. Chciałabym zacząć od naprawdę dalekosiężnej wizji przyszłości. Chciałabym też zobaczyć przyszłość, w której dbamy o nasz mózg tak samo, jak na przykład o nasze zęby, codziennie je szczotkując. Dziś wszyscy wiemy, że powinniśmy więcej ćwiczyć, więcej spać, zdrowiej się odżywiać. Ale szczerze uważam, że bardzo trudno jest utrzymać motywację, gdy konsekwencje wydają się tak odległe.
00:14:07:17 - 00:14:31:02
Julia Neitzel
Wyobrażam sobie więc przyszłość, w której ludzie będą chodzić na regularne badania kontrolne mózgu, tak jak robimy to w przypadku dentystów. Dlaczego to takie ważne? Już wyjaśniam. Wiemy, że w przypadku uszkodzenia zęba można go naprawić lub wymienić. Nie da się tego zrobić w przypadku mózgu. W przypadku urazu nie da się go naprawić. Profilaktyka jest zatem kluczem do zdrowia.
00:14:31:04 - 00:14:54:15
Julia Neitzel
Dlatego ludzie boją się wiedzy o zdrowiu mózgu. Moim zdaniem, jeśli połączymy to ze spersonalizowanymi poradami dotyczącymi procesów, które naprawdę zachodzą w naszych mózgach oraz informacjami na temat praktycznych działań, ludzie uznają to za cenną i wartościową wiedzę. Właśnie takie podejście nazywam profilaktyką precyzyjną. Dążę do urzeczywistnienia tej wizji.
00:14:54:15 - 00:14:59:18
Julia Neitzel
Chcę, żeby była rzeczywistością dla moich wnuków i motywowała ludzi do wprowadzenia zmian.
00:14:59:18 - 00:15:15:06
Abigail Acton
To brzmi jak absolutnie doskonały pomysł. Z drugiej strony mam ochotę powiedzieć, że nawet bez zastanawiania się można to uznać za coś pożądanego i istotnego. Dbamy o różne części naszego ciała, ale w pewnym sensie wykańczamy nasze mózgi, by poradzić sobie ze wszystkim, prawda?
00:15:15:06 - 00:15:20:22
Abigail Acton
Zatem... Co zrobiliście w ramach projektu, aby spróbować nieco przybliżyć ten cel? Sprawić, że jego osiągnięcie stanie się nieco bardziej realne?
00:15:20:24 - 00:15:44:08
Julia Neitzel
Cóż. Robimy małe kroki naprzód. Zaczęłam badania, które skupiają się na pytaniu o to, jak możemy zmierzyć faktyczne zdrowie mózgu. W tym celu musimy przyjrzeć się mózgom ludzi, którzy jeszcze żyją. W jednym z projektów wykorzystujemy rozwiązanie, jakim jest obrazowanie PET. PET jest skrótem od pozytonowej tomografii emisyjnej.
00:15:44:10 - 00:16:12:19
Julia Neitzel
To bardzo wymyślny, bardzo specjalistyczny skan mózgu, który wykorzystuje niewielką ilość radioaktywnego znacznika do podświetlenia określonych obszarów w mózgu. Możemy na przykład użyć znacznika, aby wskazać chorobę Alzheimera. Stosowanie tej techniki jest bardzo kosztowne. Podczas gdy większość badań z udziałem zdrowych uczestników obejmuje 50 do 100 skanów, nam udało się zeskanować mózgi przeszło 600 zdrowych poznawczo osób.
00:16:12:20 - 00:16:16:02
Abigail Acton
To wspaniałe wieści. Wynik znacznie lepszy niż zwykle. Dobrze. Świetna sprawa.
00:16:16:04 - 00:16:20:02
Julia Neitzel
Cóż. Dzięki temu udało nam się przeprowadzić jedno z największych tego typu badań w Europie.
00:16:20:03 - 00:16:24:12
Abigail Acton
Genialna sprawa. Brawo. W porządku. Super. I co udało się wam dzięki temu ustalić?
00:16:24:15 - 00:16:32:11
Julia Neitzel
Wyniki okazały się naprawdę zaskakujące. Najpierw wyjaśnię może, czego właściwie szukamy. Zatem... Choroba Alzheimera.
00:16:32:16 - 00:16:33:15
Abigail Acton
Jasne. To dobry pomysł.
00:16:33:18 - 00:16:56:03
Anja Leist
Choroba Alzheimera stanowi główną przyczynę demencji. W chorobie Alzheimera występuje szczególne białko zwane amyloidem, które gromadzi się w mózgu w formie lepkich blaszek. Przed analizą danych uznałam, że czynniki zwiększające ryzyko demencji powinny również zwiększać liczbę tych blaszek, które są główną przyczyną demencji.
00:16:56:03 - 00:17:12:12
Julia Neitzel
W rzeczywistości odkryliśmy coś innego. Przyjrzałam się 12 głównym czynnikom ryzyka demencji. Ustaliłam, że tylko cukrzyca jest powiązana z amyloidem. Zatem u osób, które chorowały na cukrzycę, występowało więcej amyloidu w mózgu około 12 lat później.
00:17:12:16 - 00:17:16:05
Abigail Acton
W porządku. Zatem jest to coś, co można przewidzieć.
00:17:16:05 - 00:17:16:24
Julia Neitzel
Tak.
00:17:17:01 - 00:17:19:02
Abigail Acton
A co z innymi sytuacjami i przypadkami?
00:17:19:02 - 00:17:41:17
Julia Neitzel
Cóż, w przypadku wszystkich innych czynników ryzyka, którym się przyglądaliśmy, nie dostrzegliśmy żadnego związku. Warto jednak pamiętać, że są one nadal niezwykle istotne dla zdrowia mózgu, po prostu wykorzystują inne ścieżki. Chronią mózg poprzez poprawę zdrowia układu krążenia, dzięki czemu do mózgu może dopływać więcej krwi. Dodatkowo bezpośrednio poprawiają stan naczyń krwionośnych mózgu.
00:17:41:21 - 00:17:44:02
Julia Neitzel
Mogę podać przykład.
00:17:44:04 - 00:17:44:24
Abigail Acton
Śmiało.
00:17:45:01 - 00:18:13:12
Anja Leist
Kiedy badałam osoby, które nosiły zegarek sportowy przez siedem dni,a następnie zestawiliśmy dane z naszymi skanami PET, na których mogliśmy zobaczyć blaszki, okazało się, że u osób aktywnych występowała taka sama ilość blaszek amyloidowych jak u osób nieaktywnych. Mimo to ogólny kształt ich mózgu wyglądał znacznie lepiej, co oznacza lepszy przepływ krwi w mózgu, ale także mniej drobnych krwotoków, co wskazuje na lepszy stan zdrowia naczyń krwionośnych w mózgu.
00:18:13:14 - 00:18:21:11
Abigail Acton
Czyli blaszki amyloidowe mogą się pojawić, ale mózg jest bardziej odporny i zdolny do radzenia sobie z ich wpływem.
00:18:21:16 - 00:18:36:16
Julia Neitzel
Tak, można właśnie tak to ująć. Ogólny stan zdrowia mózgu, zwłaszcza jeśli chodzi o naczynia krwionośne, jest lepszy u osób, które są aktywne fizycznie. Aktywność zapobiega także chorobom naczyniowym mózgu. To również jest bardzo istotne.
00:18:36:19 - 00:18:38:08
Abigail Acton
Oczywiście, to raczej pożądane.
00:18:38:10 - 00:18:42:05
Julia Neitzel
Zwłaszcza, że to kolejna przyczyna, która może również prowadzić do pogorszenia funkcji poznawczych i demencji.
00:18:42:09 - 00:18:55:03
Abigail Acton
To wszystko jest absolutnie fascynujące. Dziękuję bardzo za podzielenie się tym. Czy jest jakaś jedna kluczowa informacja, którą uważasz za istotną dla przyszłych badań prowadzonych przez innych badaczy lub przez ciebie?
00:18:55:05 - 00:19:20:11
Julia Neitzel
Moim zdaniem bardzo ważne jest zrozumienie, że istnieje wiele ścieżek prowadzących do demencji i dlatego - jak wspomniała Alina - potrzebujemy multimodalnej profilaktyki, które pozwolą nam rozwiązać wszystkie te problemy. Istotne jest znalezienie szlaku choroby Alzheimera, aby naprawdę zapobiec jej rozwojowi. Przeprowadziliśmy jedno badanie, w którym wykazaliśmy, że sen może stanowić jedno z narzędzi.
00:19:20:13 - 00:19:38:16
Julia Neitzel
W jednym z badań wykazaliśmy, że u niektórych pacjentów okresy snu przeplatały się z okresami czuwania. Później w ich mózgach pojawia się więcej blaszek amyloidowych. Może to być więc narzędzie lub ścieżka, ale potrzeba dodatkowych badań, by sprawdzić, czy możemy to wykorzystać w celu zapobiegania chorobie Alzheimera.
00:19:38:22 - 00:19:45:19
Abigail Acton
Świetnie! Dziękuję bardzo. Super. Czy ktoś ma jakieś spostrzeżenia lub pytania do Julii? Alino, proszę. Proszę bardzo.
00:19:45:21 - 00:20:11:22
Alina Solomon
Dziękuję. Przeprowadziłaś wspaniałe badanie obserwacyjne z obrazowaniem mózgu z udziałem tak wielu osób. Jestem ciekawa, co wyniki mówią o jednym z gorących tematów dotyczących pewnej kluczowej kwestii. Jeśli zauważysz akumulację amyloidu lub zobaczysz coś na skanach PET u osób, które nie mają objawów poznawczych... co to oznacza w praktyce?
00:20:11:24 - 00:20:38:24
Julia Neitzel
Uważam, że sam amyloid może nie być kluczowym czynnikiem, ale gromadzenie się blaszek amyloidowych ma wiele negatywnych konsekwencji. Stany zapalne, taupatie i wiele innych. Dlatego moim zdaniem to punkt wyjścia do choroby. Choć nie, być może nie stanowi punktu wyjścia. Jest czynnikiem, który ją wyzwala. Nie jest jedyną przyczyną, ale zdecydowanie jednym z problemów do rozwiązania. O ile chcemy oczywiście...
00:20:38:24 - 00:20:43:09
Julia Neitzel
...interweniować na wczesnym etapie rozwoju choroby. Cóż. Zapobieganie takim patologiom może pomóc.
00:20:43:11 - 00:20:56:04
Alina Solomon
Tak. Możemy też sprawdzić, czy występują inne czynniki ryzyka. Cóż. Tak właśnie to widzę. W przypadku pacjenta bez objawów, u którego gromadzi się amyloid, można w pewnym sensie uznać go za czynnik ryzyka demencji.
00:20:56:04 - 00:20:56:24
Julia Neitzel
Tak.
00:20:57:01 - 00:20:57:24
Abigail Acton
Jak lampka ostrzegawcza.
00:20:58:05 - 00:21:02:13
Alina Solomon
Tak. Demencja może, ale nie musi wystąpić - istnieje po prostu ryzyko.
00:21:02:15 - 00:21:23:24
Abigail Acton
Świetnie! Dziękuję bardzo. Doskonałe wyjaśnienie. Przejdźmy teraz do projektu CRISP, w ramach którego uczestnicy rozważali wpływ kontekstu na starzenie się funkcji poznawczych, koncentrując się na nierównościach związanych z możliwościami edukacyjnymi, a także płcią. Tym razem spoglądamy na zagadnienie z nieco innej perspektywy, analizując inną koncepcję. Wiem, że różnice między płciami są jednym z czynników, które brałaś pod uwagę.
00:21:23:24 - 00:21:26:16
Abigail Acton
Co próbowałaś lepiej zrozumieć? Śmiało.
00:21:26:16 - 00:21:46:11
Anja Leist
Dziękuję bardzo za to pytanie. Cóż. Kiedy sporządziłam wniosek dotyczący projektu CRISP, nie było zbyt wielu badań skupiających się na różnicach między płciami. Tak wiele badań, które czytałam, gdy chciałam lepiej zrozumieć starzenie się funkcji poznawczych, nie uwzględniało różnic między mężczyznami i kobietami w czasie analizy danych.
00:21:46:11 - 00:22:05:13
Anja Leist
Starałam się lepiej zrozumieć różnice między płciami pod względem ryzyka, a także związków między czynnikami ryzyka a starzeniem się funkcji poznawczych oraz demencją. Jednym z pytań było to, czy kobiety i mężczyźni mogą czerpać różne korzyści ze zróżnicowanych porad.
00:22:05:15 - 00:22:15:12
Abigail Acton
W porządku. Super. Dotychczas nie było zatem prac skupionych na różnicach między płciami. Czy możesz powiedzieć mi trochę o tym, co zrobiłaś, aby lepiej zrozumieć to zagadnienie?
00:22:15:18 - 00:22:38:10
Anja Leist
Cóż. Pierwszy etap prac obejmował opisanie różnic w ryzyku dla mężczyzn i kobiet. Przyglądaliśmy się temu, jakie poszczególne czynniki ryzyka są mniej lub bardziej powszechne u mężczyzn i kobiet w różnych kohortach, zależnie od wieku i kraju zamieszkania. To był jeden z aspektów, którym przyglądaliśmy się w publikacjach.
00:22:38:12 - 00:23:04:05
Anja Leist
Chciałam także lepiej zrozumieć kontekst różnic w możliwościach mężczyzn i kobiet w ciągu swojego życia. Zagadnienie równości płci jest czymś, co w moim odczuciu nie jest w ogóle brane pod uwagę. Na podstawie badań socjologicznych możemy systematycznie badać możliwości edukacyjne chłopców i dziewcząt.
00:23:04:05 - 00:23:32:10
Anja Leist
Nierówność szans edukacyjnych może wyjaśnić wiele aspektów życiorysów ludzi. Może także wskazywać na to, jak ludzie radzą sobie pod koniec życia. Z punktu widzenia metodyki, staraliśmy się dobrać próbę osób z różnych państw europejskich urodzonych w różnym czasie, a następnie zbadać nierówności szans edukacyjnych.
00:23:32:12 - 00:23:36:11
Anja Leist
W tym aspekty takie jak znaczenie rodziców.
00:23:36:13 - 00:23:37:07
Abigail Acton
Cóż.
00:23:37:09 - 00:24:06:04
Julia Neitzel
Ich wpływ an uzyskanie wyższego wykształcenia? Cóż. Z badań wyszło, że nierówność szans edukacyjnych ma duże znaczenie. Ponadto kobiety należące do grup znajdujących się w trudniejszej sytuacji były bardziej narażone na wyższe poziomy nierówności. Istnieje zatem zróżnicowane wyjaśnienie starzenia się funkcji poznawczych. Czasem można usłyszeć żart, że jeśli ktoś chce się zdrowo zestarzeć, musi mądrze wybrać swoich rodziców.
00:24:06:06 - 00:24:07:08
Abigail Acton
Bardzo trafne.
00:24:07:10 - 00:24:16:07
Anja Leist
Owszem. I możliwe do zmiany. Ten aspekt był dla mnie naprawdę interesujący. Zaczęłam więc projekt i nadal go realizuję.
00:24:16:12 - 00:24:31:10
Abigail Acton
Tak. To jest absolutnie fascynujące. Zastanawia mnie jedna rzecz - jaki występuje związek między starzeniem się funkcji poznawczych a być może gorszymi perspektywami społeczno-gospodarczymi? Jaki związek udało ci się ustalić?
00:24:31:12 - 00:24:35:07
Anja Leist
Z punktu widzenia zmienności czynników ryzyka...
00:24:35:07 - 00:24:35:16
Abigail Acton
Na przykład.
00:24:35:16 - 00:24:59:02
Julia Neitzel
Edukacja ma naprawdę istotne znaczenie. Jest to jeden z najważniejszych zmiennych czynników ryzyka. Istnieje również wiele badań symulacyjnych i rzeczywistych z udziałem uczniów szkół, które pokazują, że istnieje zależność między dawką a reakcją, czyli między edukacją a funkcjonowaniem poznawczym. To może przynajmniej częściowo przekładać się na wyjaśnienie poziomów funkcji poznawczych w starszym wieku.
00:24:59:04 - 00:25:05:10
Abigail Acton
Rozumiem. Dobrze, doskonale. Często można usłyszeć w tym kontekście o rezerwie poznawczej. Czy także tutaj mówimy właśnie o tym?
00:25:05:16 - 00:25:09:07
Anja Leist
Tak. Rezerwa poznawcza to w pewnym sensie uniwersalny termin.
00:25:09:07 - 00:25:12:24
Abigail Acton
Przynajmniej w tej chwili. Czy możesz nam wyjaśnić, co oznacza? Co właściwie przez to rozumiemy?
00:25:13:02 - 00:25:34:20
Anja Leist
Wyjaśnia rozdźwięk między patologią mózgu a sprawnością funkcji poznawczych w podeszłym wieku. Nadal nie mamy biomarkera, który powiedziałby nam, czy ktoś cierpi na upośledzenie funkcji poznawczych. Dany pacjent może osiągać dobre wyniki w testach pamięci lub nie. Ale ta rozbieżność nie stanowi tak naprawdę wyjaśnienia. Tak? To nie jest właściwy mechanizm.
00:25:34:20 - 00:26:00:20
Anja Leist
Bierzemy więc pod uwagę kwestie takie jak przetwarzanie informacji czy większą złożoność sieci neuronowych. Ale na razie nie możemy tego zbadać empirycznie. Jestem nadal przekonana, że edukacja odgrywa istotną rolę. Możemy to tłumaczyć stymulacją poznawczą i społeczną. Cóż. Chodzi o długotrwałą ekspozycję na zadania stymulujące funkcje poznawcze. To samo dotyczy złożoności pracy zawodowej.
00:26:00:20 - 00:26:30:17
Anja Leist
To, czym zajmujemy się zawodowo przez całe życie, ma duże znaczenie dla funkcjonowania poznawczego i starzenia się. Przyglądaliśmy się też temu, czym zajmują się mężczyźni i kobiety w ciągu całego życia. Kobiety i mężczyzn urodzonych w latach 20., 30., 40. i 50. charakteryzowały bardzo różne życiorysy zawodowe i rodzinne. Istnieje także wiele interesujących badań pokazujących, że istotne jest to, jak łączymy karierę zawodową z życiem rodzinnym.
00:26:30:17 - 00:26:32:13
Anja Leist
Zwłaszcza w przypadku rodziców.
00:26:32:15 - 00:26:48:16
Abigail Acton
Rozumiem. Brzmi interesująco. Czyli innymi słowy, im bardziej stymulujące poznawczo, wymagające i pełne wyzwań życie prowadzisz, tym lepiej działa mózg w podeszłym wieku? Czy właśnie to próbujesz powiedzieć?
00:26:48:18 - 00:26:51:06
Anja Leist
Na tym opiera się koncepcja rezerwy poznawczej.
00:26:51:08 - 00:26:51:18
Abigail Acton
Tak?
00:26:51:19 - 00:27:01:00
Anja Leist
Koncepcja. Tak. Nie dotyczy to w zasadzie jednostek. Ale kiedy spojrzymy na te duże zbiory danych dotyczące populacji, znajdziemy te powiązania.
00:27:01:03 - 00:27:02:14
Abigail Acton
Dostrzegamy pewne wzorce.
00:27:02:14 - 00:27:02:19
Anja Leist
Tak.
00:27:02:19 - 00:27:11:08
Abigail Acton
Tak. Już rozumiem. Super. Biorąc pod uwagę twoją pracę, które rezultaty uważasz za najważniejsze i chcesz, by zostały zrozumiane przez ludzi?
00:27:11:10 - 00:27:34:11
Anja Leist
Z moich wyników wynika, że zadajemy naprawdę wiele pytań w publikacjach. Jestem badaczką, zatem narzekam na brak danych dotyczących pewnych zagadnień. Jeśli chodzi o różnice między płciami, nadal nie wiemy wielu rzeczy - na przykład jak menopauza i rozregulowanie metabolizmu glukozy w jej wyniku wpływa na ryzyko demencji.
00:27:34:17 - 00:27:57:16
Anja Leist
Wciąż czeka nas wiele pracy. Ale dysponujemy też istotną wiedzą. Julia i Alina wskazały, że bardzo ważne jest na przykład dbanie o zdrowie układu krążenia. Zawsze zalecam ludziom, aby robili badania profilaktyczne. Znam wielu ludzi, którzy nigdy nie chodzą d lekarzy - dotyczy to zarówno mężczyzn, jak i kobiet. Oczywiście są też inne rzeczy.
00:27:57:18 - 00:28:20:07
Anja Leist
Aktywność fizyczna i więcej ruchu, ochrona uszu i oczu. W wynikach ankiet widzimy, że ludzie ignorują tego rodzaju podstawowe zachowania, które pozwalają na dbanie o zdrowie mózgu, takie jak noszenie kasku podczas jazdy na nartach lub na rowerze. Realizujemy obecnie projekt poświęcony temu zagadnieniu, aby rozpowszechnić informacje na ten temat.
00:28:20:09 - 00:28:38:16
Anja Leist
Ludzie obawiają się demencji. Martwią się o zdrowie swoich mózgów. Ale jednocześnie nie wiedzą zbyt wiele o tym, jak zmniejszyć ryzyko wystąpienia chorób mózgu. Na stronie getbrainhealthy.org gromadzimy te informacje i dbamy o to, by były dostępne dla wszystkich.
00:28:38:22 - 00:28:57:21
Abigail Acton
I tym akcentem możemy w zasadzie zakończyć naszą rozmowę, przypominając wszystkim, że istnieją materiały, z którymi można się zapoznać, aby lepiej zrozumieć to zagadnienie. Rozumiem, ze gdy mówisz o badaniach lekarskich, chodzi także o poziom cukru we krwi i parametry takie jak cholesterol, ciśnienie krwi i tak dalej. Natomiast porada o ochronie oczu i uszu jest bardzo ciekawa - na przykład odpowiednie okulary korekcyjne lub aparat słuchowy.
00:28:58:01 - 00:29:04:12
Abigail Acton
Dlaczego jest to takie ważne? Jaki jest związek między stymulacją oczu i uszu a naszymi mózgami? Na czym polega powiązanie?
00:29:04:14 - 00:29:35:18
Anja Leist
Przyjrzeliśmy się szczególnie ubytkowi słuchu i aparatom słuchowym. W ramach publikacji opracowanej wspólnie z Aliną wykorzystaliśmy brytyjski Biobank, aby zrozumieć, czy noszenie aparatu słuchowego ma znaczenie. Nasza koncepcja mechanizmu działania zakłada, że w przypadku utraty słuchu następuje ograniczenie stymulacji społecznej i poznawczej, ponieważ ludzie wycofują się ze swoich zwykłych aktywności społecznych, nie mogąc w znaczący sposób uczestniczyć w rozmowach.
00:29:35:22 - 00:29:45:01
Abigail Acton
Rozumiem, to rzeczywiście problem. A wiemy już, że interakcje społeczne są bardzo ważne dla zdrowia mózgu. Cóż, dziękuję za wyjaśnienie. Czy ktoś ma jakieś uwagi lub spostrzeżenia? Alino? Tak.
00:29:45:01 - 00:30:12:06
Alina Solomon
Tak. Anja, jedna uwaga dotycząca artykułu, nad którym razem pracowałyśmy. Została tam poruszona jeszcze jedna istotna kwestia, zwłaszcza dziś - wiele miejsca poświęciłyśmy tam danym ze świata, zwłaszcza danym dotyczącym prawdziwych pacjentów. Jedną z rzeczy, które wykazał ten artykuł, był utrudniony dostęp do rzeczywistych danych.
00:30:12:08 - 00:30:34:16
Alina Solomon
Obecnie badacze kładą na to duży nacisk. Dostęp do danych ze świata rzeczywistego, dużych zbiorów danych i tak dalej jest kluczowy, ale nie stanowi kompleksowego rozwiązania wszystkich problemów. Czasem może przełożyć się na nieprawidłowe i niezbyt przydatne wnioski.
00:30:34:21 - 00:30:36:10
Abigail Acton
Dane mogą wprowadzać w błąd.
00:30:36:12 - 00:30:46:16
Alina Solomon
Tak. Mogą wprowadzać w błąd. To prawda. To kolejna istotna rzecz, która wynikła z przeprowadzonego przez nas badania.
00:30:46:18 - 00:30:48:04
Anja Leist
Tak, całkowicie się z tobą zgadzam.
00:30:48:06 - 00:31:03:19
Alina Solomon
Nadal potrzebujemy badań podobnych do tych, które przeprowadzałyśmy. Potrzebujemy badań obserwacyjnych. Potrzebujemy badań interwencyjnych. Nie możemy polegać wyłącznie na danych dotyczących pacjentów. Same dane nie wystarczą.
00:31:03:21 - 00:31:33:09
Anja Leist
Zgadzam się z tobą w 100%. Obecnie piszę artykuł przeglądowy na temat tego problemu brakujących danych. W wielu przypadkach nie chodzi tylko o dane dotyczące opieki zdrowotnej, ale o wszystkie możliwe dane, prawda? Chodzi też o osoby, które są mniej chętne do udziału w badaniach, które mogą mieć mniejsze zaufanie do badaczy, które mogą nie być w miejscach, w których mamy do nich dostęp jako badacze.
00:31:33:09 - 00:31:52:15
Anja Leist
Wiele kwestii wymaga zbadania. Jeśli chodzi o wyciąganie wniosków medycznych na podstawie naszych badań, zalecamy daleko idącą ostrożność. Algorytmy opieki zdrowotnej będą oparte na rzeczywistych przypadkach, ale uwzględnią też wszystkie odchylenia występujące obecnie w świecie rzeczywistym.
00:31:52:17 - 00:32:13:24
Abigail Acton
To prawda. Kwestia uprzedzeń, odchyleń i algorytmów to kolejna puszka Pandory. W porządku. Pragnę podziękować wam wszystkim za podzielenie się wiedzą na temat waszych fascynujących badań. To naprawdę interesujące i ciekawe zagadnienia - zwłaszcza, że samo myślenie o tych kwestiach może czasami spowodować panikę. Oczywiste jest jednak, że pojawiają się nowe możliwości, a realizowane badania będą miały istotny wpływ na przyszłość.
00:32:13:24 - 00:32:25:04
Abigail Acton
Szczególnie podoba mi się koncepcja różnych badań lekarskich. Zachęcam wszystkich do umawiania się i chodzenia na badania. Tak można zadbać o mózg i całe ciało. Uważam, że to bardzo ważne. Dziękuję wam za poświęcony czas.
00:32:25:06 - 00:32:26:17
Anja Leist
Dziękuję. Do zobaczenia.
00:32:26:19 - 00:32:28:00
Julia Neitzel
Dziękuję. Do zobaczenia.
00:32:28:00 - 00:32:28:17
Alina Solomon
Dziękuję. Do zobaczenia.
00:32:28:18 - 00:32:34:01
Abigail Acton
Do zobaczenia. Powodzenia w waszych projektach.
00:32:34:03 - 00:32:48:08
Abigail Acton
Jeśli podobał ci się ten odcinek, obserwuj nasz podcast w serwisach Spotify, Podcasty Apple oraz na innych platformach podcastowych. Możesz też zajrzeć na stronę naszego podcastu w serwisie CORDIS. Zachęcam też do zasubskrybowania naszego podcastu – w ten sposób nie ominą cię informacje na temat najciekawszych badań naukowych finansowanych przez UE.
00:32:48:10 - 00:33:07:13
Abigail Acton
Jeśli lubisz nas słuchać, możesz powiedzieć o nas znajomym! Dotychczas rozmawialiśmy o zagrożeniach dla demokracji i o metodach skutecznego stawiania czoła wyzwaniom. Zastanawialiśmy się także, jak mogło pachnieć piekło dla średniowiecznych ludzi. Nie, to nie było przejęzyczenie. W jednym z odcinków poruszyliśmy też działania mające na celu odbijanie asteroid zagrażających Ziemi. Z pewnością znajdziesz coś, co pobudzi twoją ciekawość.
00:33:07:15 - 00:33:29:19
Abigail Acton
Być może uczestniczysz w projekcie lub chcesz uzyskać dofinansowanie. Zapraszamy do serwisu CORDIS, gdzie znajdziesz informacje, czym zajmują się inni badacze zajmujący się twoją dziedziną. Zajrzyj na nasz portal i poznaj badania, które zmieniają świat. Czekamy także na wiadomości, informacje i opinie. Możesz skontaktować się z nami pod adresem editorial@cordis.europa.eu. Do usłyszenia!
Rozwiązania oparte na danych zmniejszają ryzyko i poprawiają leczenie demencji
Komisja Europejska zezwoliła na dopuszczenie do obrotu w UE leku Kisunla(odnośnik otworzy się w nowym oknie) stosowanego do leczenia łagodnych zaburzeń poznawczych, w tym łagodnej demencji we wczesnych stadiach choroby Alzheimera. Wykorzystanie przeciwciał monoklonalnych w tym obszarze wydaje się obiecujące. Oprócz nowych leków, wiemy także coraz więcej na temat tego, czemu niektóre osoby doświadczają demencji mocniej niż inne, a także badamy znaczenie czynników społeczno-gospodarczych. Według szacunków(odnośnik otworzy się w nowym oknie) na całym świecie żyje ponad 50 milionów osób cierpiących na chorobę Alzheimera i powiązane z nią zaburzenia, w związku z czym jest jedną z najczęściej występujących chorób neurodegeneracyjnych. Zdaniem ekspertów ich liczba będzie się podwajać co 20 lat wraz ze starzeniem się społeczeństwa. Rozwiązania oparte na danych mogą pomóc w lepszej koordynacji systemów opieki zdrowotnej i społecznej w całej Unii Europejskiej. Nasze dzisiejsze gościnie realizujące projekty wspierane w ramach funduszy na badania i innowacje wyjaśniają tę złożoną problematykę. Alina Solomon(odnośnik otworzy się w nowym oknie) jest wykładowczynią neuroepidemiologii na Uniwersytecie Wschodniej Finlandii, wykładowczynią wizytującą Imperial College London i starszą badaczką w Instytucie Karolinska. Jest szczególnie zainteresowana wykrywaniem ryzyka demencji i zabiegami pozwalającymi na jego zmniejszenie, które badała w ramach projektu Brain Health Toolbox. Julia Neitzel(odnośnik otworzy się w nowym oknie) jest adiunktką w Zakładzie Radiologii i Medycyny Nuklearnej w Centrum Medycznym Uniwersytetu Erazma(odnośnik otworzy się w nowym oknie) w Rotterdamie (Niderlandy). Jako koordynatorka projektu DIVERT-AD, Neitzel wykorzystuje skany mózgu zgromadzone w ramach szeroko zakrojonych badań populacyjnych, aby odkryć, jakie czynniki wpływają pozytywnie i negatywnie na zdrowie mózgu. Wykładowczyni Uniwersytetu w Luksemburgu Anja Leist(odnośnik otworzy się w nowym oknie) wkrótce obejmie stanowisko na Uniwersytecie w Heidelbergu. Jej badania skupiają się na różnicach między płciami, nierównościach społeczno-gospodarczych i zmniejszaniu ryzyka związanego z zanikiem funkcji poznawczych i demencją w wyniku starzenia się. Badaczka pełniła funkcję koordynatorki projektu CRISP.
Czekamy na Wasze opinie!
Jeśli chcesz podzielić się z nami swoją opinią na temat naszych podcastów, napisz do nas! Wszelkie komentarze, pytania lub sugestie prosimy przesyłać na adres editorial@cordis.europa.eu.
Słowa kluczowe
Kraje
Finlandia, Luksemburg, Niderlandy